Ten artykuł, tak jak wszystkie teksty na christianitas.org publikowany jest w wolnym dostępie. Aby pismo i portal mogły trwać i się rozwijać potrzebne jest Państwa wsparcie, także finansowe. Można je przekazywać poprzez serwis Patronite.pl. Z góry dziękujemy.

 

Jedną z cech III edycji typicznej Mszału Rzymskiego dla nowszego zwyczaju, jest powrót do niektórych elementów rytu zarzuconych w trakcie wcześniejszych reform liturgicznych przeprowadzonych w minionym stuleciu.

Jedną z nich, której nota bene nie ma już w ostatniej edycji tegoż Mszału dla formy dawniejszej, a także w obu pierwszych edycjach Mszału zreformowanego jest wigilia Objawienia Pańskiego - Epifanii. Oczywiście w dawniejszej liturgii cały poprzedzający dzień miał charakter wigilijny i był przypisany do niego tylko jeden formularz Mszalny.

Obecnie na 5 stycznia mamy formularz Mszy porannej z okresu Narodzenia i formularz wieczornej Mszy wigilijnej, już z Objawienia.

Ponieważ wspomniana edycja Mszału jeszcze nie jest wydana po polsku, zatem w naszych kościołach tego ostatniego formularza się nie używa. 5 stycznia wieczorem w polskich parafiach odprawia się Mszę już z formularza na sam dzień uroczystości.

Postanowiłem zapoznać czytelników z tym nowy formularzem Mszy wigilijnej na Objawienie Pańskie. Obok tekstów oryginalnych podaję moje tłumaczenia.

Kolekta

Corda nostra, quaesumus, Dómine, tuae maiestátis splendor illústret, quo mundi huius ténebras transíre valeámus, et perveniámus ad pátriam claritátis aetérnae.

Niech blask Twojego majestatu, prosimy Cię Panie, oświeci nasze serca, abyśmy zdołali przejść przez ciemności tego świata i doszli do ojczyzny wiecznej światłości.

Modlitwa wzięta jest z Sakramentarza gelazjańskiego gdzie miała to samo przeznaczenie. Wprowadzono mała zmianę redakcyjną: “tuae maiestátis splendor” (blask Twojego majestatu) zastąpiło frazę: “venturae festivitas splendor” (blask nadchodzącej uroczystości)

Modlitwa nad darami ofiarnymi

Súscipe, quaesumus, Dómine, múnera nostra pro apparitióne Unigéniti Fílii tui et primítiis géntium dicáta, ut et tibi celebrétur laudátio et nobis fiat aetérna salvátio.

Prosimy Cię Panie przyjmij nasze dary, składane dla uczczenia objawienia się Twojego Jednorodzonego Syna i pierwocin wiary wśród narodów, aby Tobie składano cześć chwały i a spełniało się nasze wieczne zbawienie.

Nie udało mi się znaleźć informacji o źródłach tej modlitwy.

Pokomunia

Sacra alimónia renováti, tuam, Dómine, misericórdiam deprecámur, ut semper in méntibus nostris tuae appáreat stella iustítiae et noster in tua sit confessióne thesáurus

Odnowieni świętym pokarmem, błagamy Panie Twojego miłosierdzia, aby zawsze naszym umysłom objawiała się gwiazda sprawiedliwości a skarbem naszym było wyznawanie Ciebie

Druga część tej modlitwy, od słów “ut semper” (aby zawsze) wzięta jest także z Sakramentarza Gelazjańskiego, z alternatywnej kolekty na Mszę w dzień Objawienia.

Wiadomym jest, że formularze Mszalne w zwyczaju nowszym oprócz wspomnianych trzech modlitw zawierają teksty antyfon na wejście i komunijnej. Bardzo często są one zgodne z tekstami podanymi (wraz z zapisem muzycznym) w Graduale Romanum z 1974 roku, które z kolei poza okresem per annum niemal zawsze są zgodne ze zwyczajem dawniejszym.

Wigilia Objawienia w Mszale św. Piusa V de facto nie miała własnego formularza. Odprawiano, wraz ze śpiewami własnymi, Mszę z 1 stycznia, zmieniając jedynie perykopę ewangeliczną. Wobec zmiany charakteru Mszy wigilijnej w zwyczaju zreformowanym, zastosowanie do wigilii Objawienia tekstów z formularzy bożonarodzeniowych nie byłoby spójnym rozwiązaniem  i trzeba było szukać tekstów w innych źródłach.

Wybrano liturgię neogallikańską, a konkretnie księgi paryskie z 1738 roku. W tym Mszale znajduje się komplet tekstów (w Graduale z zapisem muzycznym) Mszy wigilijnej. Do Mszału z roku 2002 antyfonę na wejście wzięto w wersji nieco skróconej, antyfonę komunijną przejęto in extenso.

Antyfona na wejście

Surge, Ierúsalem, et circúmspice ad oriéntem et vide congregátos fílios tuos a solis ortu usque ad occásum

Podnieś się, Jeruzalem i spojrzyj na Wschód, i zobacz twe dzieci, zgromadzone od wschodu słońca aż do zachodu.

Jest to cytat z Księgi Barucha 5,5 wg tzw. Neowulgaty. Tłumaczenie podaję za Biblią Tysiąclecia. Na marginesie wspomnijmy, że księgi paryskie trzymają się wersji Wulgaty i zawierają także fragment wersetu 6.

Antyfona na Komunię 

Cláritas Dei illuminávit civitátem sanctam Ierúsalem et ambulábant gentes in lúmine eius

Chwała Boga oświetliła [miasto święte, Jeruzalem] i w jego świetle chodziły narody

Tekst ten jest oparty na Ap 21, 23-24. Tekst z nawiasie kwadratowym zastępuje zaimek występujący w tym miejscu Biblii. Powstaje pytanie czy w edycji typicznej nie mamy do czynienia z małym błędem drukarskim, podmianą jednej samogłoski, zmieniającym jednak dość poważnie sens. Otóż zarówno w Wulgacie (zatem także w księgach paryskich), jak i w Neowulgacie mamy “ambulabunt” (będą chodziły), a nie “ambulabant” (chodziły).

Zaznaczmy jeszcze, że dawniejsza Msza rzymska z wigilii Objawienia miała charakter bożonarodzeniowy i dlatego stosowano w niej takąż prefację. Podobna zasada obowiązywała w Mszy paryskiej, pomimo że jej teksty, oprócz wspomnianych antyfon, np. in extenso była stosowana podana wyżej gelazjańska kolekta, odwoływały się już do tajemnic uroczystości Objawienia. W nowszej Mszy rzymskiej należy stosować prefację epifanijną.

Ponadto oba dawne Mszały należą do typu zwanego missale plenum, czyli zawierającego wszystkie teksty potrzebne kapłanowi do odprawienia Mszy czytanej - oprócz tekstów antyfon także czytania: lekcję i Ewangelię.  W nowszym zwyczaju rzymskim czytanie biblijne należy brać z Lekcjonarza. Wszystkie formularze Mszy wigilijnych (Boże Narodzenie, Zesłanie, Narodzenie św. Jana Chrzciciela, św. Piotra i Pawła, Wniebowzięcie NMP…) obecne w Mszale zreformowanym od 1970 roku mają własny zestaw czytań, odrębny od tego przeznaczonego na Msze w dzień. Pomimo długich poszukiwań nigdzie nie udało mi się znaleźć wykazu czytań dla Mszy wigilijnej Objawienia. Na dostępnych w sieci nagraniach takich Mszy z obszaru anglofonii, gdzie istnieje już tłumaczenie III edycji Missale Romanum, odczytywane są perykopy przypisane w Lekcjonarzu do Mszy z dnia. 

Znalazłem także wydany w 2015 przez ówczesną Kongregację ds. Kultu Bożego dokument zatytułowany Lectiones biblicae pro celebrationibus post annum 1981 in Calendarium Romanum Generale insertis Ordini Lectionum Missae adiciendae (Czytania biblijne dla obchodów wprowadzonych do Ogólnego Kalendarza Rzymskiego po roku 1981, dodane do Porządku Czytań Mszalnych). Dokument ten zawiera zestawy czytań (lekcja, psalm responsoryjny, werset allelujatyczny, Ewangelia) do wszystkich obchodów na cześć świętych dodanych do Missale z 2002 roku, a także do niektórych Mszy wotywnych. W zakresie tzw. temporału zawiera takie zestawienie jedynie dla poszerzonej Wigilii Zesłania Ducha Świętego, czyli dla formularza dodanego do Mszału przez Benedykta XVI w ramach tzw. editio typica tertia emendata z roku 2008.

Wydaje się zatem, że, tymczasowo, anglofońska praktyka, o której wyżej wspominam, jest adekwatna, być może jednak należałoby wystosować do Rzymu stosowane zapytanie.

Trudno na koniec nie zauważyć, że najbardziej wzorcowa celebracja nowej Mszy powinna oprócz Mszału i Lekcjonarza stosować jeszcze trzecią księgę, a mianowicie Graduał. Przywoływana wyżej edycja z 1974 roku zawiera komplet śpiewów (introit, graduał, alleluja, offertorium i communio) dla wszystkich Mszy wigilijnych zamieszczonych w I (1970) i II (1975) edycji typicznej zreformowanego Missale Romanum. Jeśli chodzi o Wigilię Paschalną podane są graduały dla każdego z 7 czytań starotestamentalnych (tytułem przypomnienia graduał jest równoważnikiem psalmu responsoryjnego).

Zatem aktualizacja Graduale odpowiadającą zmianom dokonanym w edycjach łacińskich Mszału z 2002 i 2008 roku powinna podawać śpiewy własne dla Mszy z wigilii Objawienia, ale także graduały do każdego z 4 czytań poszerzonej Wigilii Zesłania Ducha Świętego. Dotychczas nie udało mi się znaleźć informacji o takich uzupełnieniach.

Wydaje się zresztą, że uzupełnianie Graduale z 1974 mogłoby być trochę sztuką dla sztuki. Kompletne propria gregoriańskie w zreformowanej Mszy stosowane są bowiem regularnie jedynie w stosunkowo niewielu klasztorach benedyktyńskich. Przeglądałem agendy liturgiczne kilku z nich i wydaje się, że jak dawniej odprawiają one Msze konwentualna przed południem, a zatem także w dniach poprzedzających Uroczystości z wigilią nie są to Msze wigilijne. Tylko w jednym przypadku ustaliłem, że w sobotę przed Zesłaniem w opactwie odprawia się dwie Msze. Przed południem mszę z okresu wielkanocnego i po nieszporach Msze wigilijną. Napiszę do nich i być może dowiem się więcej o śpiewach tej drugiej Mszy, bo to klasztor praktykujący chorał według metody solesmeńskiej.

Piotr Chrzanowski 

Drogi Czytelniku, prenumerata to potrzebna forma wsparcia pracy redakcji "Christianitas", w sytuacji gdy wszystkie nasze teksty udostępniamy online. Cała wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój naszego medium, nic nie zostaje u pośredników, a pismo jest dostarczane do skrzynki pocztowej na koszt redakcji. Co więcej, do każdej prenumeraty dołączamy numer archiwalny oraz książkę z Biblioteki Christianitas. Zachęcamy do zamawiania prenumeraty już teraz. Wszystkie informacje wszystkie informacje znajdują się TUTAJ.