Ten artykuł, tak jak wszystkie teksty na christianitas.org publikowany jest w wolnym dostępie. Aby pismo i portal mogły trwać i się rozwijać potrzebne jest Państwa wsparcie, także finansowe. Można je przekazywać poprzez serwis Patronite.pl. Z góry dziękujemy.

 

 

Nie wychodź na zewnątrz, wróć do siebie samego; we wnętrzu człowieka mieszka prawda.

św. Augustyn, De vera religione

Wprowadzenie

Święty Augustyn z Hippony (354–430) należy do najwybitniejszych myślicieli chrześcijańskiego antyku, a jego refleksja nad naturą człowieka, prawdą i Bogiem nierozerwalnie splata się z głęboką troską o kształcenie duszy ludzkiej. Choć nie stworzył on systematycznego traktatu pedagogicznego w dzisiejszym rozumieniu tego słowa, jego pisma – od Wyznań, przez De Magistro, aż po De doctrina christiana – zawierają spójną i oryginalną koncepcję edukacji. Jest to koncepcja zakorzeniona w neoplatonizmie, przepojona duchem chrześcijańskim i odznaczająca się niezwykłą wrażliwością na psychologię ucznia. Augustyńskie ujęcie edukacji to nie tylko program nauczania, lecz przede wszystkim droga nawrócenia – przejścia od ignorancji ku prawdzie, od rozproszenia ku skupieniu w Bogu.

Człowiek jako istota szukająca prawdy

Fundamentem augustyńskiej pedagogiki jest antropologia. Augustyn postrzega człowieka jako istotę stworzoną na obraz i podobieństwo Boże (imago Dei), wyposażoną w rozum zdolny do poznawania prawd wiecznych. Równocześnie jednak człowiek jest istotą upadłą, zniekształconą przez grzech pierworodny, przez co jego wola jest osłabiona, a poznanie – zamglone. Edukacja staje się zatem niezbędnym środkiem na drodze do uzdrowienia duszy i przywrócenia jej właściwego porządku.

Słynne zdanie otwierające Wyznania – „Niespokojne jest serce nasze, dopóki nie spocznie w Tobie" – wyraża istotę augustyńskiej filozofii człowieka: człowiek jest stworzony do Boga i tylko w Nim może znaleźć spełnienie. Edukacja nie jest więc wyłącznie zdobywaniem informacji ani doskonaleniem sprawności zawodowych – jest odpowiedzią na najgłębsze pragnienie serca ludzkiego, pragnienie prawdy i szczęścia.

De Magistro – kto naprawdę uczy?

Najważniejszym tekstem Augustyna poświęconym bezpośrednio zagadnieniu nauczania jest dialog De Magistro (O Nauczycielu), napisany około 389 roku. Prowadząc rozmowę ze swoim synem Adeodatem, Augustyn dochodzi do wniosku, że żaden człowiek nie może nauczyć drugiego człowieka w pełnym sensie tego słowa. Nauczyciel zewnętrzny może jedynie wskazywać znaki – słowa, gesty, obrazy – które kierują uwagę ucznia ku rzeczom. Jednak samo rozpoznanie prawdy dokonuje się wyłącznie dzięki działaniu wewnętrznego nauczyciela, którym jest sam Chrystus, zamieszkujący wnętrze duszy jako niezmienione Słowo Boże.

Ta teoria iluminacji, zaczerpnięta z platońskiej tradycji i przekształcona w duchu chrześcijańskim, ma ogromne konsekwencje pedagogiczne. Augustyn nie kwestionuje wartości nauczyciela zewnętrznego – podkreśla jednak, że jego rola jest służebna i pomocnicza. Nauczyciel pobudza, prowokuje, wskazuje kierunek, ale nie może wlać wiedzy w umysł ucznia jak wody do naczynia. Uczeń musi sam, w swoim wnętrzu, skonfrontować znaki z prawdą i ją rozpoznać. Prawdziwe uczenie się jest zawsze aktem wewnętrznym.

Ów nacisk na wnętrze ucznia czyni z Augustyna prekursora wielu nowożytnych teorii pedagogicznych, podkreślających aktywną rolę wychowanka i niepowtarzalność procesu rozumienia. Jednocześnie jednak augustyńska koncepcja iluminacji radykalnie różni się od nowożytnych teorii konstruktywistycznych: uczeń nie konstruuje prawdy samodzielnie, lecz ją odkrywa – prawda bowiem istnieje obiektywnie i niezmiennie w Bogu.

Porządek wiedzy – De doctrina christiana

W dziele De doctrina christiana Augustyn podejmuje zagadnienie, które dziś nazwalibyśmy programem nauczania. Odpowiada na pytanie: jaką wiedzę i w jakiej kolejności powinien zdobywać człowiek pragnący rozumieć Pismo Święte i żyć zgodnie z prawdą?

Augustyn nie odrzuca nauk świeckich – wręcz przeciwnie, zachęca do ich przyswajania, o ile służą one wyższemu celowi. Sięga przy tym do słynnej alegorii złota zabranego przez Izraelitów z Egiptu (aurum de Aegypto): poganie zebrali wiele wartościowej wiedzy, lecz nie wiedzą, jak jej właściwie użyć. Chrześcijanin powinien przejąć tę wiedzę i podporządkować ją mądrości chrześcijańskiej. Retoryka, dialektyka, matematyka, muzyka, historia – wszystkie te dziedziny mogą być pomocne w interpretacji Pisma i formacji duchowej.

Kluczową kategorią porządkującą augustyńską pedagogikę jest rozróżnienie między uti (używaniem) a frui (cieszeniem się, kochaniem dla samego siebie). Człowiek powinien kochać (frui) jedynie Boga, jako najwyższe dobro; wszystko inne – w tym wiedzę, przyjaźń, sztukę – należy używać jako środków prowadzących do Boga. Podporządkowanie edukacji temu porządkowi jest warunkiem jej autentyczności. Wiedza, która staje się celem sama w sobie, zamienia się w pychę intelektualną – curiositas – i oddala człowieka od prawdy.

Znaczenie miłości w wychowaniu

Augustyn, wbrew skojarzeniom z surowym moralistą, kładzie ogromny nacisk na rolę miłości w procesie wychowawczym. Formacja człowieka nie dokona się przez sam przymus czy lęk, lecz przez właściwe ukierunkowanie woli i uczuć. Znana jest jego zasada: „Kochaj i rób, co chcesz" (Dilige et quod vis fac) – paradoksalna tylko pozornie. Chodzi bowiem o to, że człowiek prawdziwie kochający Boga i bliźniego będzie z konieczności czynił dobro; jego pragnienia zostaną uporządkowane i przemienione.

W pedagogice Augustyna nauczyciel powinien być zatem przede wszystkim człowiekiem, który kocha ucznia i kocha prawdę. Bez tego afektywnego fundamentu nauczanie pozostaje jałowe i formalne. Augustyn wspomina z goryczą w Wyznaniach nauczycieli, którzy bili uczniów – nie potępia kary jako takiej w sposób bezwzględny, lecz zauważa z ironią, że sami nauczyciele zachowywali się równie dziecinnie, szukając własnych przyjemności i unikając przykrości. Prawdziwy autorytet wychowawczy płynie nie z przemocy, lecz z mądrości i miłości.

Osobiste doświadczenie jako źródło refleksji

Wyjątkowość augustyńskiej refleksji pedagogicznej polega również na tym, że jest ona głęboko zakorzeniona w jego własnym doświadczeniu ucznia i nauczyciela. Augustyn był przez wiele lat zawodowym retorem i nauczycielem wymowy w Tagaście, Kartaginie, Mediolanie i Rzymie. W Wyznaniach opisuje z przenikliwością swoje dziecięce lata szkolne – niechęć do nauki greki, zamiłowanie do łaciny i literatury, próżność, którą rozbudzała w nim szkoła retoryczna. Jego autobiograficzna refleksja to zarazem krytyka ówczesnego systemu edukacyjnego, który kształcił elokwencję i ambicję, zaniedbując mądrość i cnotę.

To osobiste przejście – od błyskotliwego retora przez manichejczyka i sceptyka do nawróconego chrześcijanina – stało się dla Augustyna modelem drogi każdego człowieka: od zewnętrzności do wnętrza, od powierzchni do głębi, od wielu rzeczy do jednej Prawdy. „Nie wychodź z siebie, wróć do siebie samego, we wnętrzu człowieka mieszka prawda" – te słowa z De vera religione są być może najkrótszym streszczeniem jego pedagogiki.

Dziedzictwo augustyńskie

Wpływ augustyńskiej koncepcji edukacji na tradycję zachodnią jest trudny do przecenienia. Średniowieczna szkoła katedralna i klasztorna, scholastyczna metoda disputatio, koncepcja teologii jako nauki, a nawet pewne wątki nowożytnej pedagogiki humanistycznej – wszystko to nosi ślady augustyńskiego myślenia. Szczególnie wyraźna jest jego obecność w tradycji augustiańskiej i w pismach późniejszych myślicieli, takich jak Boecjusz, św. Anzelm z Canterbury czy św. Bonawentura.

We współczesnej debacie pedagogicznej św. Augustyn pozostaje inspirującym rozmówcą. Jego sprzeciw wobec redukcji edukacji do przekazywania informacji, nacisk na wewnętrzne zaangażowanie ucznia, troska o ukierunkowanie pragnień i formację charakteru – wszystko to brzmi zaskakująco aktualnie w epoce, gdy pytania o sens i cel kształcenia nabrały nowego znaczenia.

Zakończenie

Edukacja według św. Augustyna jest czymś głęboko więcej niż przekazywaniem wiedzy – jest drogą ku prawdzie, ku mądrości i ku Bogu. Jej centrum stanowi nie program nauczania ani technika dydaktyczna, lecz relacja: relacja ucznia z wewnętrznym Nauczycielem, z Bogiem mieszkającym w głębi duszy, oraz relacja z nauczycielem zewnętrznym, który pełni rolę przewodnika i towarzysza drogi. Augustyn przypomina nam, że prawdziwa edukacja angażuje nie tylko intelekt, ale całego człowieka – jego wolę, uczucia, pragnienia i miłość. I że ostatecznym horyzontem wszelkiego kształcenia jest nie sukces, nie kariera, nie nawet wiedza sama w sobie, lecz szczęście: szczęście człowieka, który znalazł swój dom w Prawdzie.

Artur Górecki

Drogi Czytelniku, prenumerata to potrzebna forma wsparcia pracy redakcji "Christianitas", w sytuacji gdy wszystkie nasze teksty udostępniamy online. Cała wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój naszego medium, nic nie zostaje u pośredników, a pismo jest dostarczane do skrzynki pocztowej na koszt redakcji. Co więcej, do każdej prenumeraty dołączamy numer archiwalny oraz książkę z Biblioteki Christianitas. Zachęcamy do zamawiania prenumeraty już teraz. Wszystkie informacje wszystkie informacje znajdują się TUTAJ.