Spis treści

ODKRYJ RÓŻANIEC

1. JAK NARODZIŁ SIĘ RÓŻANIEC

2. ODMAWIANIE RÓŻAŃCA

3. NA PACIORKACH

4. MIEJSCA I PRZEDMIOTY

5. ROZMYŚLANIE

6. OBECNOŚĆ I DZIAŁANIE

7. RÓŻAŃCOWA CODZIENNOŚĆ

8. NIE JESTEŚMY SAMI

ZAKOŃCZENIE

Paweł Milcarek

Odkryj różaniec

projekt okładki:

Piotr Łysakowski

redakcja:

Magdalena Pabich

ISBN: 83-88481-78-9

Klub Książki Katolickiej Spółka z.o.o

ul. Woźna 13

61-777 Poznań

Copyright © by Klub Ksiązki Katolickiej 2004

ODKRYJ RÓŻANIEC

Od autora

Przez kilka lat publikowałem na łamach miesięcznika „Różaniec” artykuły o  praktyce modlitwy różańcowej. Przyjaciele zachęcali mnie, abym kiedyś wydał je razem w postaci książeczki. Robię to teraz, z nadzieją, że – także w  związku z niedawnym Rokiem Różańca - coraz więcej ludzi chce odkryć lub odkryć no nowo tę cudowną modlitwę. Na rynku wydawniczym jest już wiele opracowań o Różańcu, ale najczęściej mają one charakter bądź historyczny, bądź bardziej teologiczny. A książeczka, którą ośmielam się przedłożyć czytelnikom, ma być najprostszym z możliwych – choć jednak w zamiarze nie nazbyt uproszczonym – wprowadzeniem do odmawiania Różańca, stopniowego odkrywania jego składników i duchowych głębi. Na podstawie własnych doświadczeń i reakcji czytelników sądzę, że dla początkujących może być przewodnikiem, powtarzającym w bardziej literackiej formie informacje z  książeczek do nabożeństwa, a dla bardziej zaawansowanych jakąś okazją do  swoistych „rekolekcji” na temat własnej praktyki różańcowej. Jest to  wypowiedź, w której nie unikałem pewnych elementów bardziej osobistych, ale nade wszystko starałem się, żeby nie było tu nic innego niż to, co od wieków przekazują nam święci mistrzowie tej modlitwy (np. św. Ludwik Maria Grignion de Montfort w Przedziwnym sekrecie Różańca) i czego uczy nas Kościół. W życiu duchowym nie ma bowiem nic lepszego od trwania przy tym, co wieczne i święte. Co oczywiście nie znaczy, że czas stoi w miejscu. Wraz z jego upływem trzeba powtarzać i na nowo opowiadać to, co sami otrzymaliśmy w darze. Dlatego właśnie powstają takie książeczki jak ta. Mimo że ich autorzy nie mają – nie powinni mieć – nic zasadniczo nowego do  powiedzenia. Wystarczy, że po nowemu powtarzają rzeczy stare.

Jak wspomniałem na początku, ten tekst zawdzięcza wiele wydającym miesięcznik „Różaniec” Siostrom Loretankom. Chcę z osobna podziękować Siostrze Maryli Koper, której pomysłowi, woli i cierpliwości – a na pewno i  modlitwie – wszystko to zawdzięcza swoje powstanie. Natchnienie autora, jak wiadomo, to często przede wszystkim dobre zamówienie redaktora. W tym wypadku to przysłowie w pełni odpowiada prawdzie.

Książeczka idzie teraz do ludzi. Niech im służy, jak potrafi.

Brwinów, 15 sierpnia RP 2004

Na początku drogi

Myślę, że każdego, kto się dzisiaj decyduje pisać o Różańcu – i zastanowi się nad tym, co robi – musi oblać najpierw pot bojaźni (lub choćby zwykłej tremy!). Tę cudowną modlitwę opiewali nie tylko wielcy pasterze i  teologowie, nie tylko święci męczennicy i wyznawcy – lecz sama Matka Boża w  wielkich objawieniach XIX i XX wieku. Kto z nas zdoła tak przyłączyć swój głosik do tego chóru, by nie zakłócić symfonii i nie odwracać uwagi ludzkiej od tego, co lepsze, ku temu, co gorsze? Co innego włączyć się do  samej modlitwy – do tego nieprzerwanego potoku Zdrowaś Maryjo, który wypływa radośnie z serca Kościoła, odbija światło Chrystusa, prawdziwego Słońca, dąży boleśnie przez pustynie naszego świata i ujście swe znajduje chwalebnie w samym niebie… Odmawiając modlitwę powtarzamy natchnione słowa Pisma i Tradycji, napełniamy się ich treścią – nie trzeba nic więcej. To potrafi każde dziecko (może zwłaszcza dziecko?). Ale pisać o tym? Kto dość mądry? I kto godzien?

Są i tacy. Skoro jednak trzeba głosić tę pochwałę i zachętę nawet niegodnymi ustami (których nie oczyściły żadne anielskie węgle!), wyjaśnijmy od razu z całą prostotą, że będzie tu chodziło o zwykłe ludzkie pogawędki na temat odmawiania Różańca. Kto chce, niech słucha! Nie tracimy nadziei na pomoc Bożą, by to wszystko było ku pożytkowi wiecznemu.

Zacznijmy te pogawędki od osobistego wyznania. Różaniec był w moim życiu zawsze – ale w bardzo różny sposób. Odkryłem go późno, jako uczeń liceum. Za to wcześniej był on przecież w naszym domu, odmawiany wiernie przez babcię. (Dziś wiem, jak ważna jest taka modlitewna obecność ludzi starszych w gronie rodzinnym, nieraz samotna.) Gdy zacząłem go odmawiać sam, czyniłem to posłuszny wskazaniom Kościoła, umocniony maryjnym geniuszem św.  Maksymiliana i św. Ludwika. Z wielkim młodzieńczym przejęciem, ze skromnym rozumieniem. Potem różnie bywało z tą modlitwą: różaniec to wchodził mi do ręki, to z niej wypadał – zawsze układany ze czcią na stoliczku obok łóżka. Noszony w kieszeni spodni lub plecaka czy walizki, bywał nawet przez długie miesiące moim milczącym towarzyszem, którego przypadkowe dotknięcie w ciągu dnia budziło naraz ufność i zawstydzenie. Wypychany czasem nieelegancko przez różne “wyższe” i “liturgiczne” formy modlitwy, zapominany w  codziennym pośpiechu, odmawiany nieraz nieuważnie, bez serca… I  przetrwał. Teraz znowu mam go w ręce. I myślę, że on przetrwa wszystko –  niezależnie czy będzie to stara koronka mojej babci, czy ta kupiona przed laty w Gietrzwałdzie (pierwszy “mój” różaniec!), czy ta niewielka przywieziona z dalekiej Francji. O Różańcu dużo czytałem, ośmielałem się pisać. Wydawało mi się nawet, ze wszystko o nim wiem. A zawsze zostawała tajemnica, zarezerwowana dla wiernych slug Maryi. Ciągle do końca nieodgadniony, Różaniec zawsze do mnie wróci. Mój mały różaniec z jeszcze mniejszym krzyżykiem zostanie mi także na sam koniec.

Jak pisać o Różańcu do ludzi, z których wielu wybrukowało paciorkami całe swoje życie? Myślę o tych tysiącach czcigodnych osób z różnych kółek różańcowych i bractw, którzy swoją wytrwałą modlitwą podtrzymują ciężar świata. Ani przez chwilę nie śmiałbym ich pouczać, gdyż zwykle wiedzą oni o  Różańcu więcej, niż sobie uświadamiają. I wiedzą to, co najważniejsze. Cóż mógłbym dodać do ich wiedzy? Zróbmy więc tak: powędrujmy razem drogami wytyczonymi od wieków przez Kościół i świętych – a są to drogi zachwycające! Popatrzmy na tę modlitwę wszystkowidzącymi oczami Matki-Kościoła. Sięgniemy do wspaniałych tradycji naszej różańcowej pobożności, pójdźmy do samych źródeł.

1. JAK NARODZIŁ SIĘ RÓŻANIEC

Najpierw trochę historii. Wielu z nas, zapytanych o to, jak i kiedy powstał Różaniec, odpowiedziałoby bez wahania, że został on wprowadzony w XII w. przez św. Dominika, który za jego pomocą nawracał heretyków. To przekonanie ma za sobą długą tradycję i jest mocno utrwalone. Historycy zwracają jednak uwagę, że Różaniec na pewno nie powstał w jednym momencie, a kształtowało go przez wieki wielu ludzi świętych i pobożnych. Piękna postać św. Dominika znajduje się gdzieś na linii procesu powstawania modlitwy różańcowej, ale najprawdopodobniej nie odegrała w nim roli przełomowej (choć taką rolę –  jak zobaczymy to później – odegrali w pewnym momencie jego duchowi synowie, dominikanie). Utrwalony w naszej wyobraźni obraz św. Dominika z różańcem w  ręku nie jest jednak fałszywy – Zakonodawca na pewno miał w tej historii swój udział. Jak wielu innych świętych zresztą.

Najpierw Zdrowaś Maryjo

Zacznijmy jednak od samego początku. Zanim powstał Różaniec, musiał powstać jego podstawowy składnik – Zdrowaś Maryjo. Czyżby więc i ta modlitwa nie przyszła do nas gotowa z nieba, lecz została ułożona przez ludzi? Sprawa jest bardziej skomplikowana. Jak wiadomo, pierwsza, główna część każdej Zdrowaśki jest złożona ze słów znajdujących się w Ewangelii św. Łukasza. Właściwie chodzi o dwa różne fragmenty: najpierw powtarzamy słowa anioła Gabriela (Łk 1, 28), a zaraz po nich słowa św. Elżbiety (Łk 1, 42). Oba zdania zostały pierwotnie wypowiedziane do Maryi, a stało się to z natchnienia Bożego i jest częścią objawienia wielkiej prawdy wiary, że  Słowo stało się ciałem i zamieszkało między nami. Anioł mówi do Maryi Panny, która miała począć Chrystusa, a św. Elżbieta głosi pochwałę Maryi Dziewicy, która już Go poczęła. Te słowa nie są wytworem ludzkiej mądrości i pobożności – chociaż zostały zapamiętane przez ludzi i zapisane na  kartach Ewangelii ludzką ręką; stoi za nimi sam Duch Boży, który osobiście złączył pozdrowienie Maryi z uwielbieniem owocu Jej łona. Natchnione słowa Anioła i św. Elżbiety, otaczające Tajemnicę Wcielenia, nie stoją jednak w  Ewangelii obok siebie. Ktoś musiał je stamtąd wydobyć, połączyć i uczynić jedną modlitwą.

Tego połączenia dokonał Kościół w swej liturgii. Najpierw na Wschodzie. Pierwsza znana nam postać tak ukształtowanej modlitwy Zdrowaś Maryjo pochodzi z najstarszych liturgii greckojęzycznych. Co najmniej więc od IV wieku w swej modlitwie Kościół na Wschodzie powtarzał łącznie słowa Anioła i Elżbiety. Ze Wschodu zwyczaj ten przeszedł do liturgii rzymskiej (i w  ogóle liturgii zachodnich) ok. VII w. Co znamienne, pierwszym miejscem, gdzie pojawiła się Zdrowaśka, był formularz mszalny na święto Zwiastowania.

Dziś Zdrowaś Maryjo rzadko komu kojarzy się z liturgią, czyli z modlitwą publiczną Kościoła. Tym bardziej warto sobie uświadomić, jak wielki był wpływ liturgii na powstanie tej “prywatnej” modlitwy.

Pragnienie nieustannej modlitwy

Jak więc widać, modlitwa Zdrowaś Maryjo zawdzięcza swoje powstanie zarówno Pismu, jak i kościelnej Tradycji. Natomiast jej rozpowszechnienie wynikło z  pobożności ludzi, którym modlitwa była tak potrzebna jak oddychanie. Wiemy, że przez kilka pierwszych wieków trwało w chrześcijaństwie intensywne poszukiwanie sposobu modlitwy nieustannej – chciano niemal dosłownie zrealizować polecenie Pana Jezusa: “nieustannie się módlcie”. W tym celu wybierano jakąś krótką formułę modlitewną, którą następnie nie tylko zachowywano w pamięci, ale i nieustannie powtarzano, w myślach lub na głos.

Pragnienie nieustannej modlitwy nie wygasło oczywiście wraz z wiekami Ojców Kościoła. Także na Zachodzie żywe było przez całe średniowiecze. Wśród ulubionych formuł modlitewnych, przeznaczonych do powtarzania, na pierwszym miejscu znalazła się Zdrowaśka. Widzieliśmy, ze do jej stosowania zachęcała liturgia, będąca nauczycielką i wzorem modlitwy. Zachęta okazała się owocna – wiemy, że na pewno już w IX wieku (z tego czasu pochodzi najstarsze znane nam świadectwo) zwyczaj powtarzania Zdrowaś Maryjo jako modlitwy prywatnej był przyjęty. Ta praktyka rozkwita zaś w wiekach XI-XII – popularyzowali ją  benedyktyni i cystersi, ale nie brak świadectw dotyczących osób świeckich. W owym czasie wielu ludzi uważało za swój obowiązek odmawianie Zdrowaśki codziennie nawet po kilkaset razy. Modlono się na kolanach, na stojąco lub padłszy na twarz; w kościele, w celi lub w komnacie – lecz zawsze tymi wskazanymi przez liturgię słowami Anioła i Elżbiety. Co ciekawe, wbrew rozpowszechnionemu dziś przekonaniu, nie była to modlitwa dla prostaczków, jedynie zastępująca odmawianie Psalmów. Znamy wiele relacji wskazujących na  to, że wielokrotne Ave Maria było odmawiane nie zamiast Psalmów z  brewiarza, lecz oprócz nich lub razem z nimi. Np. bł. Ascelina z  Boulancourt (1120-1195), zresztą bliska krewna św. Bernarda z Clairvaux, miała zwyczaj codziennego recytowania całego Psałterza, a ponadto w pewne dni odmawiała trzysta Zdrowasiek (zaś w dni świąt maryjnych – tysiąc). O  tym, jak ta pobożna niewiasta rozumiała swoją modlitwę, świadczą jej słowa: “Co do mnie, wiem, że nie ma we mnie nic dobrego, z tym wyjątkiem, że mam Go wciąż w pamięci”. Nie chodziło więc bynajmniej o jakieś bezmyślne powtarzanie słów – ich wypowiadanie służyło do tego, by “mieć wciąż w  pamięci” Tego, z którego powodu Anioł przyszedł do Panny Maryi i z powodu którego Elżbieta błogosławiła swoją Krewną, najświętszą z matek.

Imię Jezus

Ludzie średniowiecza wiedzieli dobrze, że ta modlitwa maryjna to jakby delikatny welon, przez który obejmujemy Dzieciątko, naszego Pana. Przez długi czas nie wymieniano jednak w samej modlitwie Jego imienia – modlitwa kończyła się słowami: “błogosławion owoc żywota Twojego”. To zaczęło się zmieniać w połowie XIII wieku, gdy papież (prawdopodobnie chodzi o Urbana IV) przyznał specjalny odpust za dołączanie do tradycyjnego Zdrowaś Maryjo Imienia Jezus. Praktyka ta rozpowszechniała się przez cały wiek XIV. Odtąd modlitwa rozciągała się jakby między dwoma Imionami: Maryja i Jezus.

Przez włączenie Najświętszego Imienia do tekstu Zdrowaś dokonało się powiązanie tej modlitwy z coraz silniejszym kultem Imion Jezusa i Maryi, głoszonym w dojrzałym średniowieczu przez świętych: Anzelma z Canterbury i  Bernarda z Clairvaux. Coraz mocniej zdawano obie sprawę, że Imię Jezus, wybrane dla wcielonego Syna Bożego, ma w sobie jakąś szczególną moc (stąd np. układanie egzorcyzmów przeciw szatanowi z użyciem tego Imienia jako najlepszej broni), a także domaga się jakiejś szczególnej czci (jeden z  papieży polecał, aby przy wymienianiu Imienia Jezus we Mszy zawsze skłonić głowę – zwyczaj ten obowiązywał w liturgii jeszcze do niedawna). Ten wielki kult pozostawił więc swój ślad także w Zdrowaś Maryjo. Od tej pory możemy w  zasadzie mówić o ukształtowaniu się naszej Zdrowaśki – chociaż w  późniejszym czasie, w wieku XV, zostanie do niej jeszcze włączone na końcu kilka słów lirycznej prośby o wstawiennictwo Matki Bożej “teraz i w godzinę śmierci naszej”.

Jednak samo Zdrowaś to oczywiście jeszcze nie Różaniec. Do powstania tego ostatniego potrzebne były jeszcze trzy wydarzenia, a właściwie procesy: wynalezienie koronki do liczenia modlitw, powiązanie Zdrowaś Maryjo z Ojcze nasz (i z Wierzę w Boga) oraz połączenie odmawiania modlitwy ustnej z  rozważaniem tajemnic. Wszystko to stało się w średniowieczu, lecz w różnym czasie. Różaniec jako metoda modlitwy dojrzewał bardzo powoli, aby następnie stać się metodą najpopularniejszą.

Tworzy się Różaniec

Najwcześniej wynaleziono koronkę. Pierwsze sznury do liczenia modlitw służyły co prawda raczej odmawianiu Modlitwy Pańskiej, ale stopniowo także Zdrowaś Maryjo. Modlitwy liczono dlatego, że przyjmował się zwyczaj odmawiania ich pięćdziesiąt lub sto pięćdziesiąt razy. Dlaczego właśnie w  takiej liczbie? Usiłowano zachować podobieństwo do Psałterza, w którym jest sto pięćdziesiąt Psalmów, podzielonych na trzy księgi po pięćdziesiąt Psalmów każda. Było to związane także z praktyką pokuty: zamiast zadanych przez spowiednika Psalmów można było odmówić tyle samo Ojcze nasz lub Zdrowaś Maryjo. W ten sposób niemal równocześnie w XI-XIII w. pojawiło się liczenie Zdrowasiek i służące do tego narzędzie – koronka. Dzisiaj są to  oczywiste składniki naszego Różańca. Taki jego pierwowzór mógł znać i  propagować już św. Dominik.

Równie ważne było połączenie Zdrowaś Maryjo z Ojcze nasz. Oczywiście zdawano sobie dobrze sprawę z tego, że Modlitwa Pańska jest niezastąpionym wzorem każdej modlitwy chrześcijańskiej (w końcu to sam Pan zalecił ją, mówiąc: “wy tak się módlcie”), modlitwą najdoskonalszą. W takim razie odmawianie Ojcze nasz zawsze w połączeniu ze Zdrowaś Maryjo – czego np. wymagała ustawa kapituły dominikanów z 1266 roku – wskazuje na niezwykłe wyróżnienie Zdrowaśki. Najwyraźniej sądzono, że do modlitwy, której nauczył Chrystus, należy dołączać modlitwę, która mówi o Nim samym. Obie modlitwy składały się na jakby “streszczenie wiary” chrześcijan.

W średniowieczu nie posługiwano się katechizmami, ale prawd wiary uczono się z formuł używanych w modlitwie, liturgicznej lub prywatnej. Należy o  tym pamiętać, gdy się rozważa fakt, że w wiekach XII-XIV liczne synody, sobory czy reguły zakonne zaczęły wymagać znajomości i codziennego odmawiania razem Zdrowaś Maryjo, Ojcze nasz – i Wierzę w Boga. Jeden z  synodów z XIV w. praktykowanie tych trzech modlitw nazywa wprost “uczeniem się wiary”. Właśnie w ten sposób powstawał nasz codzienny pacierz. Połączenie modlitw miało oczywiście duże znaczenie także dla dziejów Różańca. Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo to przecież jego podstawa, a Wierzę w  Boga też nie jest przypadkowym dodatkiem. Różaniec jest streszczeniem naszej wiary i przypomnieniem o jej prawdach.

Jak widzimy, poszczególne składniki Różańca w ciągu kilku wieków stopniowo rodziły się w modlitwie Kościoła i zrastały powoli w pewną organiczną całość. Niewątpliwie każde wspomniane wyżej wydarzenie – jak ukształtowanie się tekstu Zdrowaś, praktyka jego powtarzania, liczenie modlitwy na  paciorkach i powiązanie Zdrowasiek z Ojcze nasz – miało znaczenie dla powstania naszego Różańca. Nie można jednak powiedzieć, że przed wiekiem XV  istniał już Różaniec taki, jaki mamy dzisiaj. Rozstrzygające znaczenie dla jego powstania miał bowiem fakt dodania do serii modlitw rozmyślania określonych tajemnic.

Medytacja o życiu Pana Jezusa jest oczywiście stałym składnikiem duchowości chrześcijańskiej, i Różaniec nie miał tu nic zmienić. Na długo przed jego powstaniem prowadzono rozmyślanie nad różnymi wydarzeniami opisanymi w  Piśmie i przekazanymi przez Tradycję. Już w XIV wieku zaczęto je łączyć z  powtarzaniem modlitwy ustnej. Jednak Różaniec w postaci znanej nam dzisiaj wyłonił się dopiero w XV wieku. Zawdzięczamy to dwóm wydarzeniom.

Na początku XV wieku w klasztorze kartuzów w Trewirze jeden z mnichów, Dominik z Prus (który notabene studiował wcześniej w Krakowie) do każdej ze  150 Zdrowasiek po słowie “Jezus” zaczął dołączać krótkie zdanie przypominające różne epizody z życia Chrystusa i Jego Matki (np.: “któregoś Ty, Panno, z Ducha Świętego poczęła”). Co prawda te “klauzule” z  kartuskiego Różańca Błogosławionej Maryi nie utrwaliły się w powszechnie dziś praktykowanym Różańcu, ale wycisnęły na nim swe piętno: dzisiaj też wiążemy poszczególne dziesiątki z określoną “tajemnicą”, tzn. z wydarzeniem z dziejów Jezusa i Maryi, które wymaga od nas medytacyjnego “zachowywania w  sercu”.

Jest bardzo prawdopodobne, że zarówno przeplatanie Ojcze nasz ze Zdrowaś, jak i podział Różańca na znane nam trzy serie tajemnic – radosną, bolesną i  chwalebną – został wprowadzony przez francuskiego dominikanina, bł. Alana z  La Roche (in. de Rupe) w drugiej połowie XV wieku. “Nowa” modlitwa została szybko rozpropagowana dzięki zakładanym przez dominikanów bractwom różańcowym. Duże znaczenie miał tu również wynalazek druku, który wpłynął na wytworzenie się w końcówce tego samego stulecia wzorcowej listy piętnastu tajemnic (która była wyborem z o wiele szerszego zestawu będącego wcześniej w użyciu). Dominikanie dokonali wielkiego dzieła: podejmując główne natchnienie “Różańca kartuskiego” (łączenie odmawiania modlitw z  rozważaniem tajemnic), uczynili z tej modlitwy ćwiczenie duchowe popularne wśród ludzi świeckich. Różaniec szybko stał się czymś więcej niż pobożną praktyką zakonnych elit – wszedł w lud.

Dodajmy jeszcze tylko informację o tym, co w świetle przytoczonych już faktów nie wydaje się zaskakujące: modlitwa różańcowa - zrodzona w łonie modlitwy Kościoła, z jego liturgii i z pobożności jego członków – zyskała dość szybko zatwierdzenie kolejnych papieży. Jako pierwszy oficjalnej aprobaty udzielił mu Leon X w 1520 roku. W późniejszym okresie zauważono opatrznościowy charakter powstania tej modlitwy niejako na progu protestanckiej reformacji – Różaniec był rzeczywiście instrumentem obrony wiary katolickiej przed herezją. Gdy natomiast flota chrześcijańska zatrzymała pod Lepanto w 1571 roku. Inne niebezpieczeństwo – agresję islamskiej Turcji – papież św. Pius V zdecydował o wprowadzeniu do roku kościelnego osobnego święta ku czci Różańca. Tak powstało październikowe święto różańcowe, wyróżnione specjalnym formularzem mszalnym. W ten sposób Różaniec, który w pewnym sensie wyłonił się z liturgii, znalazł w niej teraz honorowe miejsce.

To oczywiście nie koniec dziejów Różańca. Będą one trwały tak długo, jak długo modlitwa ta będzie rozbrzmiewała w Kościele, wielokrotnie gorąco polecana przez papieży (którzy wydali już na jej temat szereg dokumentów). Możemy jednak powiedzieć, że jesteśmy świadkami kolejnego ważnego etapu tej historii: jest nim niewątpliwie zaproponowane przez Ojca Świętego Jana Pawła II poszerzenie dotychczasowego Różańca o jeszcze jedną część –  “tajemnice światła” o życiu publicznym Pana Jezusa. Widzieliśmy, jak fale wieków nakładały kolejne warstwy naszego Różańca – a teraz, jak to już nieraz bywało, wraz z rozporządzeniem papieskim na naszych oczach tworzy się kolejna. Bez żadnej rewolucji, w duchu ciągłości z różańcową tradycją nasz Różaniec nabywa nowego blasku. Blasku Światłości.

2. ODMAWIANIE RÓŻAŃCA

Wypowiedzieć modlitwę

Czas, żebyśmy się zastanowili nad tym, jak się odmawia Różaniec. Co innego czynić coś, a co innego wiedzieć, co się czyni. Tak samo z Różańcem: wielu i bardzo wielu odmawia go, i to bardzo dobrze; ale tylko niektórzy zastanawiają się nad tym. A czasem dobrze jest to zrobić – aby samemu pogłębić swoje podejście do sprawy, a innym – czasem chwiejnym lub poszukującym – ułatwić drogę do skarbów wiary, którymi żyjemy.

Co robimy, odmawiając Różaniec? Zacznijmy od podstaw: najpierw wypowiadamy słowa – nie byle jakie, bo święte. Modlitwę Ojcze nasz podał sam Pan Jezus, Zdrowaś Maryjo składa się ze słów Archanioła Gabriela i św. Elżbiety, Najświętszego Imienia Jezus i pachnącej wiekami modlitwy Kościoła, w Chwała Ojcu wymieniamy Osoby Trójcy Przenajświętszej… Chodzi więc o to, by  czynić to jak należy. Nie wolno tych słów “klepać”, w pośpiechu przekręcać, wymawiać bez ładu i składu. Niekoniecznie trzeba mówić bardzo powoli. Można mówić nawet szybko, bez niepotrzebnej teatralności (wielu ludzi chce po  swojemu “wczuwać się” w tekst modlitw, zwłaszcza publicznie; a może lepiej się tak nie wysilać, tylko mówić zwyczajnie, równo? Może wtedy łatwiej będzie odkryć w tych słowach zgoła nie-ludzkie dostojeństwo?). Zawsze jednak mówmy ze zrozumieniem, że z naszych ust wychodzi “piękne słowo”, a  nasz język ma być jak “pióro biegłego pisarza” (Ps 44, 2), które biegnie po  papierze, by nadążyć z zapisywaniem słów Pańskich. To tak, jakbyśmy mieli w  dłoniach niezwykle cenny i kruchy przedmiot i przekładali go z dłoni do  dłoni, pragnąc się nim nacieszyć. Gdy mówimy, ten cenny przedmiot (słowa Pisma i Tradycji) przechodzi z serca do ust, a potem – gdy słowa wypowiemy i usłyszymy – ich dźwięk wraca znowu do serca. Jak nie chcemy upuścić cennego przedmiotu, tak dbajmy, by wypowiadane święte słowa nie doznały uszczerbku!

Słowa trzeba wypowiadać bez zbytniego pośpiechu, ale i bez zwłoki, bez niepotrzebnych przerw. Co innego, jeśli jakąś przerwę wymusi powstający zachwyt albo cisnąca się budująca myśl. Jednak i wtedy – jak uczą ludzie święci – wypada zachować trzeźwość, nie dać się ponieść lub odciągnąć. W  ogóle lepiej, żeby nas unosił żywy nurt wypowiadanych świętych słów, niż podmuchy wewnętrzne, czasem zbyt łatwo utożsamiane z samym Duchem Świętym. Nie wahajmy się wracać nieustannie, wręcz mozolnie do słów pokornej i  skromnej modlitwy warg. Czasem tylko, gdy Różaniec jest odmawiany indywidualnie, można sobie w nim wybrać jakieś “miejsce odpoczynku”. Pewien wybitny mnich-trapista radził na przykład, aby zaraz na początku Zdrowaś, po wypowiedzeniu Imienia Maryi zatrzymać się i… poczekać chwilkę, tak jak się czeka na zgłoszenie wołanej osoby. (Ten sam autor mówił: Teraz pomyśl, jak Twoje wezwanie biegnie do Nieba, powtarzane przez Aniołów, do samej ich Królowej…) Takie “przerwy” (które można, a nawet czasami należy czynić po  wspomnieniu w Zdrowaś Maryjo Najświętszego Imienia Jezus) mają także znaczenie wychowawcze dla naszej modlitwy, gdyż musimy wtedy naprawdę dobrze uważać na przebiegające słowa modlitwy, aby nie przegapić owego “miejsca odpoczynku”. Proszę tylko spróbować! Jeśli nie zawsze się udaje, to znaczy, że albo pochwyciła nas ekstaza mistyczna, albo… może po prostu modlimy się nieuważnie.

Kiedyś czytałem w starej książce rozważania o tym, jak ksiądz powinien odmawiać swój brewiarz: że nawet gdy modli się po cichu, dobrze jest, aby poszczególne słowa wypowiadał choćby najcichszym szeptem, dając zatrudnienie ustom. To bardzo praktyczna uwaga, także w odniesieniu do  Różańca! Bardzo łatwo się przekonać, że jeśli zaczniemy się modlić tylko w  myśli, szybko gubimy zdrowy rytm kolejnych Zdrowaś, a nawet w ogóle odpływamy ku innym sprawom. Człowiek nie jest wyłącznie duchem. Duch i  ciało są w nim ściśle złączone. O tym wiedzieli bardzo dobrze dawni mistrzowie modlitwy, którzy wywodzili najwznioślejszą medytację od  najbardziej prozaicznego “przeżuwania” słów wypowiadanych i powtarzanych. Nie zwalniajmy naszych ust od wypowiadania słów Różańca! A raczej –  oczyszczajmy te wargi, namaśćmy je wonnym olejkiem modłów!

Jednym głosem

Święta Teresa od Dzieciątka Jezus wyznała kiedyś, że trudno jej odmawiać Różaniec samej, a o wiele łatwiej, gdy modli się razem z innymi. Zapewne coś podobnego odczuwa wielu z nas. Dlaczego tak się dzieje?

Każdą modlitwę trzeba nie tylko wypowiedzieć. Trzeba ją również usłyszeć. Pisałem już poprzednio o tym cudownym kręgu, który zaczyna wirować gdy się modlimy szeptem: słowa natchnionych pozdrowień i próśb wychodzą z serca przez usta, a potem przez uszy znowu wracają do serca! Chcemy usłyszeć to, co mówimy w modlitwie do Pana Jezusa i Jego Matki. Gdyby to były tylko nasze słowa, być może nie byłoby niczego interesującego w ich usłyszeniu (nie należy się za bardzo skupiać na tym, co “ja mówię”, “ja robię” itp.). Jednak to nie są nasze słowa – one nas przekraczają, przechodzą przez wieki i cały świat, pochodzą one z pamięci i serca Kościoła, owego nadprzyrodzonego “my”: “Ojcze NASZ”… “Święta Maryjo… módl się za NAMI, grzesznymi”. Dlatego nawet gdy ktoś modli się sam i na osobności, w istocie wchodzi w wielką modlitwę, która trwa w całym Kościele, gdzie Oblubienica mówi do swego Oblubieńca i Pana. To jest wielka tajemnica i wielka radość: że ta modlitwa nie zależy od mojej zachcianki (ona trwa!) i że równocześnie mogę się do niej włączyć, mieć ten modlitewny udział w “świętych obcowaniu”. Nasz Różaniec, tak jak każda modlitwa, powinien być zawsze bardzo osobisty i bardzo własny, lecz nie może być sprowadzony do  subiektywnych odczuć i pojęć: jego właściwą miarą jest obiektywizm modlitwy Kościoła-Matki, która poddaje już same słowa swoim dzieciom.

Jest więc czymś zrozumiałym, że chcemy usłyszeć naszą modlitwę. I łatwiej odmówić właściwie Różaniec razem z innymi – gdy wspólna recytacja modlitw osłabia skłonność do koncentrowania się na sobie samym, a równocześnie pozwala usłyszeć głos innych, naszych braci i sióstr w Chrystusie. Zauważamy łatwo, jak te rozmaite głosy – grube i piskliwe, ciche i głośne –  stają się jednym głosem. I zauważamy, że nawet gdy ktoś straci rytm, zapomni się, przerwie – modlitwa trwa, dzięki czemu można do niej łatwo wrócić. Tego możemy się nauczyć ze wspólnej recytacji Różańca, której nie powinno zabraknąć, nawet jeśli na co dzień odmawiamy Różaniec na osobności. Pamiętajmy, że osobny odpust związany jest właśnie ze wspólnym odmawianiem Różańca (np. w rodzinie).

Gdy zatem zejdziemy się na Różaniec – w domu, w parafii, w naszym kółku lub innej wspólnocie – baczmy, aby ten wspólny głos mógł być dla wszystkich zbudowaniem, a nie powodem rozproszeń czy niesnasek. Dobrze jeśli rytm modlitwie nadaje głos pewny i spokojny, nieskory do egzaltacji, lecz zwyczajnie serdeczny – z nim będą się zbiegały i do niego dostosowywały głosy innych. Niech żaden nie góruje, chyba że to wynika z kościelnej hierarchii lub domowego autorytetu (ojciec!). Istnieje ładna praktyka odmawiania Różańca z podziałem na “chóry” - gdy część pierwszą modlitw odmawia ktoś jeden lub jedna część grupy (np. żeńska), a drugą reszta zgromadzonych. Wtedy też można łatwiej usłyszeć w naszej modlitwie modlitwę całego Kościoła.

I jeszcze jedna sprawa. W czasie swoich pielgrzymek Ojciec Święty – który odmawia Różaniec w różnych językach – nieraz, ku zaskoczeniu niektórych, recytuje Różaniec także po łacinie, czyli w “języku ojczystym” naszego Kościoła (było tak również w Polsce w 1997 roku). Powtarza w ten sposób naukę daną kiedyś młodzieży: “Uczcie się łaciny!” Nauczcie się choćby Pater noster, Ave Maria i Gloria Patri, abyście wszędzie i zawsze mogli modlić się naprawdę jednym głosem (una voce) z Kościołem Rzymskim.

Głośno i cicho

Na ogół jest tak: mówimy głośno, gdy chcemy, żeby nas usłyszano; aby uzyskać skupienie – milczymy. A jak jest z modlitwą? Nasze najczęstsze, odruchowe rozwiązanie jest właśnie takie, że jeśli modlimy się sami, robimy to w ciszy, a razem z innymi – głośno. Tak to się jakoś samo układa. Ale może warto, żebyśmy się zastanowili nad tym, jakie znaczenie ma dla naszej modlitwy głos i cisza.

Cisza – także ta zewnętrzna, choć nie tylko – jest miejscem kontemplacji: tak jak wszystkie wielkie dzieła Boże dokonały się w ciszy (Ojcowie Kościoła lubią o tym przypominać), tak i my włączamy się w nie na głębiach ciszy. Wewnętrzne spotkanie z Bogiem też dokonuje się już poza ludzkimi słowami – w milczeniu, którego nie rozprasza nie tylko czcza gadanina, ale nawet i sensowna rozmowa. Milczymy, gdy pragniemy słuchać – gotowi usłyszeć ciche, tylko do nas skierowane wołanie “Samuelu, Samuelu!”, a nawet uchwycić lekki szum wietrzyku, w którym jest Pan. Nic tego milczenia nie zastąpi, więc nie wolno go pozbawiać własnej duszy i bliźnich. Cierpimy dziś – także w modlitwie – na nadmiar słów, pod postacią różnych objaśnień, komentarzy itp. O znaczeniu modlitewnej ciszy – i o potrzebie jej ponownego odkrycia, gdyż została w znacznym stopniu zagubiona – pisał Ojciec Święty w  liście Orientale lumen z 1995 roku.

Głośne odmawianie modlitwy to już pewne apostolstwo – głoszenie. “Z obfitości serca mówią usta”. Kontemplacja nie powinna być ani bezowocna dla nas, ani bezpłodna dla Kościoła. “Biada mi, gdybym nie głosił Ewangelii!”. Otóż to głoszenie zaczyna się od modlitwy, wyrasta z niej, i to w sensie dosłownym: wymownym głoszeniem jest głos modlących się ludzi. Modlący się głośno budują siebie wzajemnie i są świadectwem (nieraz świadectwem niechcianym!) dla innych.

Cisza to znak życia kontemplacyjnego, a mówienie na głos to już jakiś element czynnego apostolstwa. Powtarzano kiedyś, że “duszą apostolstwa jest modlitwa”. My moglibyśmy dodać: cicha modlitwa. Właśnie dlatego, idąc za  naturalną intuicją pobożności, kryjemy się w ciszę, aby ożywić modlitwę kontemplacyjną, a wchodzimy w głośną recytację, gdy szukamy umocnienia lub pragniemy uczestniczyć w jego dawaniu albo po prostu chcemy głosić Chrystusa.

Jaki wybrać sposób modlitwy, aby odpowiadał rytmowi życia duchowego? Zapewne nie należy samemu planować zbyt wiele, lecz inicjatywę pozostawić dwom czynnikom: natchnieniu Bożemu, które działa od wewnątrz (w ciszy właśnie), i poleceniu Kościoła, którego głos brzmi w bogatej tradycji modlitewno-liturgicznej. Spróbujmy w naszej modlitwie iść wiernie za  dawanym natchnieniem, ale i naśladować regułę publicznej modlitwy Kościoła. Może to prowadzić do pewnych uzupełnień lub korekt w naszej osobistej praktyce. Wspomnijmy o dwóch ewentualnych udoskonaleniach.

W naszej modlitwie prywatnej zwykle modlimy się po cichu. Jest to jak najbardziej zgodne z duchem modlitwy prywatnej, która potrzebuje swoistego “sam na sam” z Bogiem i Jego świętymi. Zapewne także o tym myślał Pan Jezus, gdy opisywał podstawowe warunki modlitwy w Kazaniu na górze. Jednak czasami – też w zgodzie z duchem modlitwy – można modlitwę głośno recytować, choćby się było zupełnie samemu. Myślę, że byłoby to szczególnie na miejscu w przypadku Składu Apostolskiego. Jest on wyznaniem wiary, a  wiara powinna być głoszona, opowiadana, wyznawana przed światem. Głośne recytowanie Wierzę w Boga byłoby nie tylko aktem symbolicznym tego głoszenia, ale także – a może przede wszystkim – ogłoszeniem tej wiary samemu sobie. Kto powiedział, że głosić należy tylko innym? “Wiara rodzi się ze słuchania”. Usłyszmy ją i my, ze swoich własnych ust – aby rosła. Usłyszenie wyznania wiary z własnych ust – właśnie wtedy, gdy na ziemi nikt inny go nie słyszy - jest niezwykłym doświadczeniem: nagle słyszymy siebie jako kogoś innego, słyszymy najprawdziwszą pieśń duszy, na co dzień przytłumioną przez “starego człowieka”.

Przykład drugi: gdy gromadzimy się z innymi na modlitwę, najczęściej – lub zawsze – modlimy się głośno. Nawet trudno sobie wyobrazić inne rozwiązanie, jeśli nasza modlitwa, np. Różaniec w kółku, ma mieć jeden rytm. Tak naprawdę to nie jest jedyna możliwość, przynajmniej w grupie osób, które modlą się razem często i regularnie. Można wtedy zostawić więcej ciszy w  modlitwie. I nie chodzi np. o chwilę milczenia zostawioną na rozmyślanie danej tajemnicy (choć taka chwila ciszy wydaje się bardzo potrzebna). Spróbujmy podzielić między głos i ciszę samo odmawianie Zdrowaś Maryjo. Nie jest to trudne: pierwszą część recytują wszyscy lub jedna osoba, a część drugą odmawia się w ciszy. Jedyne, czego potrzeba, aby nasz wspólny Różaniec zachował rytm, to roztropny przewodniczący, który będzie pilnował, aby chwile ciszy potrzebne na dokończenie Zdrowaś nie były ani za krótkie, ani za długie. Rezultat może być bardzo pozytywny - łatwiej sobie uświadomić występowanie w Różańcu dwóch warstw, dwóch poziomów ściśle związanych ze sobą: osobistego i wspólnotowego, wewnętrznego i  zewnętrznego. Taka modlitwa bardzo przypomina pływanie, w którym na  przemian to zanurzamy się pod powierzchnię wody, to znów wynurzamy.

Pan Bóg dał nam usta do mówienia i uszy do słuchania. I serce - do  milczenia. Niech we wszystkim będzie Bóg uwielbiony.

3. NA PACIORKACH

Różańcowe “Wierzę”

Wiara w sposób naturalny wypowiada się w modlitwie. A modlitwa bez wiary byłaby ślepa. Odmawiając Różaniec, obieramy sobie za przewodnika wiarę. To  ona wskazuje nam drogę.

Dlaczego na początku Różańca odmawiamy Wierzę w Boga? Czy nie czas, aby się nad tym poważnie zastanowić? Z pozoru sprawa wygląda bardzo prosto: wręcz machinalnie włączamy Wyznanie wiary do naszych podstawowych modlitw (np. do  pacierza), dlaczego więc nie włączyć go do Różańca? Tak nam mówi swoisty katolicki instynkt, wyostrzony przez pokolenia wierzących. Ten instynkt na  ogół dobrze wskazuje drogę. Co przecież nie przeszkadza, abyśmy się zapytali, skąd pochodzi jego słuszna dyrektywa.

Fundamentem życia chrześcijańskiego jest wiara - ten Boży dar, pozwalający uznać prawdę Bożą, objawioną z wysoka, i patrzeć dalej niż sięga nawet przenikliwość ludzkiego rozumu. “O co prosisz Kościół Boży?” - pyta ksiądz kandydata do chrztu. “O wiarę!” - taka jest odpowiedź. “Co ci daje wiara?” - “Życie wieczne!” (por. KKK 168). Ogromna stawka! W takich samych słowach przypomina nam o niej codziennie Skład Apostolski - który zaczynamy słowem: “Wierzę”, a kończymy mówiąc: “żywot wieczny”. Tu jednak już nie o prośbę katechumena chodzi, lecz o godność chrześcijanina. Wiemy, gdzie nasze mieszkanie i dokąd pójdziemy - przez wiarę.

Na takim to “placu wiary” spotykamy się z Bogiem. A jest to plac szeroki: między pierwszym a ostatnim słowem Składu Apostolskiego zostały ustawione w  szeregu wielkie tajemnice - prawdy, których się przez wiarę trzymamy. Żadnej z nich nie można zlekceważyć i pominąć, gdyż ich źródłem jest sama Prawda. Droga do życia wiecznego przechodzi przez nie wszystkie. I  wszystkie nas dotyczą.

Dlatego jest rzeczą naturalną, że te objawione tajemnice wiary stawiamy sobie przed oczami duszy i rozważamy w sercu. I właśnie to robimy w  Różańcu: odmówiony na początku Skład Apostolski przesuwa przed nami całą rozległą panoramę dzieł Boskich, a potem przybliżają do nich tajemnice różańcowe. Te ostatnie są jakby szczególnie doniosłymi kadrami, detalami z  wielkiego malowidła. Ogrom Wyznania wiary robi wrażenie: Bóg, stworzenie, Odkupienie, Kościół, wieczność. A rozważanie różańcowe pozwala przybliżyć się do wnętrza tego obrazu przez zatrzymanie się przy jego treściach. Nigdy jednak Różaniec nie wyrywa swych tajemnic z całego obrazu, z organizmu prawd wiary: Tajemnica Zwiastowania nie odcina się od prawdy o Trójcy Świętej, a tajemnica Zmartwychwstania wręcz przywołuje prawdę o  zmartwychwstaniu ciał. Gdy odmawiamy nasze dziesiątki, wstępne Wierzę w  Boga nie milknie - tak naprawdę brzmi mocno w każdej rozważanej tajemnicy. Inaczej mówiąc: każda tajemnica różańcowa to jakby jedna z tych nut, które dają całą pieśń wiary. Tajemnice różańcowe nie są pobożnymi opowiadaniami, lecz prawdami wiary, których zwykłym mieszkaniem jest wyznanie wiary Kościoła, a korzeniem - objawienie Boże.

Ta sama rzecz może być rozmaicie przedstawiona. Wyznanie wiary kładzie nacisk na teologiczne powiązanie prawd, zaś tajemnice różańcowe - na  historyczną i psychologiczną tkankę poszczególnych misteriów. Oba podejścia są ze sobą ściśle związane - jedno bez drugiego zamiera. Teologia pozbawiona bogactwa misterium staje się czczą gadaniną, a misterium oderwane od teologicznego zmysłu prawdy jest po prostu pustym sentymentalizmem. Dbajmy o tę równowagę także w naszym Różańcu, mając w  pamięci cenną myśl jednego ze starożytnych pustelników: “Gdy zaczynasz się modlić, stajesz się teologiem; gdy jesteś teologiem, modlisz się”.

Posłużyłem się już wyżej porównaniami Różańca z malarstwem i muzyką. Odważę się na jeszcze jedno. Prawdy wiary - zebrane w Składzie Apostolskim i  dobrane w tajemnicach różańcowych - nie są martwe. Nie muszą też żyć udawanym życiem naszej wyobraźni, poruszane jak kukiełki ludzką wolą. Podobnie jak obrazy w witrażu, tak prawdy w Różańcu są niby statyczne, a  przecież dziwnie żywe. Witraż mieni się światłem słońca, a Różaniec pulsuje życiem Bożym. Tajemnice, które rozważamy, są właśnie jakby witrażami zawdzięczającymi swoje bogactwo światłu przychodzącemu gdzieś zza nich, z  głębi Nieba. A światło to nie zatrzymuje się na barwach wydarzeń i zarysach postaci, lecz wpada nam w oczy i przenika gdzieś dalej. Zwiastowanie, Ogrójec, Zesłanie Ducha Świętego - oświetlają nas i oświecają.

Czy widzieliście kiedyś wspaniałą gotycką katedrę, strzelistą i pełną światła? Jeśli tak, bez trudu zrozumiecie, o co mi chodziło. Gdy odmawiamy Różaniec, jesteśmy jakby w środku takiej katedry, której ścianami są  witraże. Bywają piękne dni, gdy wszystko w niej jest skąpane w barwnym świetle - radości i chwale. Światło z różańcowego witraża oczyszcza nas, przemienia, daje siłę do życia. W dni pochmurne i noce światło zdaje się gasnąć. Jest jednak w środku katedry - naszej duszy - kaganek wiary, który nosi ten sam blask i oświetli, od wewnątrz, cały nasz Różaniec: “Wierzę w  Boga…”

Mam nadzieję…

Modlitwa jest zawsze aktem nadziei. Modlimy się przecież nie tylko dlatego, że uwierzyliśmy Bogu - uwierzyliśmy w prawdę, którą nam zechciał objawić -  ale także dlatego, że spodziewamy się po Nim samego dobra. Wyznanie wiary jest wstępem do modlitwy, ale sama modlitwa zawiera zawsze tę prośbę: to, co objawiłeś jako prawdę, uczyń dobrem dla nas, dla mnie i dla innych.

W Różańcu ten motyw nadziei wraca co chwilę razem z każdym Ojcze nasz. To  na pewno ciekawe, że Pan Jezus dał za wzór modlitwę, która składa się -  poza wezwaniem-wyznaniem Boga jako Ojca - z samych próśb. W ten sposób modlitwa prośby została nam wprost nakazana (jak to powiedział gdzieś bł. Josemaria Escriva: Bóg chce być jak ojciec rodziny; pragnie, aby dzieci czekały na niego przy drzwiach i gdy wróci wkładały natychmiast swe rączki do jego kieszeni, gdyż spodziewają się niespodzianki…). Mamy prosić nie dlatego, żeby spodziewać się od Boga spełnienia każdej zachcianki. Raczej mamy prosić, aby uczyć się nadziei, dostrzec swoją dziecięcą zależność od  Ojca. Aby nauczyć się czekać na Boże niespodzianki i cieszyć każdą z nich. W końcu Pan Bóg jest mistrzem niespodzianek (największa z nich: że się nie zmienia i dotrzymuje wobec każdego z nas tego, co powiedział przed wiekami).

Dlatego seria kontemplacyjnych Zdrowasiek jest przerywana przez prośby Ojcze nasz. To tak, jakby w serdeczną rozmowę przyjaciół - gdy serce jest przy sercu - wplatać także rzeczowe “sprawy do załatwienia”. Dla prawdziwie zakochanych nie ma w tym nic dziwnego, żadnego zgorszenia. Nie jesteśmy już w niebie, o nie! A na ziemi ciągle mnóstwo problemów, z którymi sami sobie na pewno nie poradzimy. Trzeba prosić kochanego Boga, wciąż i wciąż.

Piszę o prośbie, ale tak naprawdę chodzi mi ciągle o jej źródło - o  nadzieję. Ona pozwala nie tylko przedstawiać swoje potrzeby i zmartwienia Komuś, ale pozwala to robić wytrwale i często. Tymczasem na ogół nie korzystamy z nadziei! Prosimy raz, od niechcenia, jakby nie spodziewając się skutku. A naszym prośbom potrzeba zbawiennej wytrwałości. Czasami trzeba nawet lat.

Sam Różaniec uczy wytrwałości, gdy odmawiamy powtarzające się modlitwy, jakby monotonne: dzień jak co dzień, Zdrowaśka jak Zdrowaśka. Życie ludzkie składa się właśnie z takiej codziennej wytrwałości, nieco szarej. Trochę o  tym zapominamy, gdy słyszymy codziennie o różnych “wielkich wydarzeniach” w  szerokim świecie. Dawniej może ludziom łatwiej było zrozumieć wagę ich “małych” wydarzeń w rodzinie i okolicy. Czy wielkim wydarzeniem jest to, że  zboże rośnie? Na pewno, a przecież trudno to zauważyć na co dzień. I tak jest w modlitwie oraz w całym życiu duchowym. Gdy dusze rosną, dzieje się to jeszcze mniej widocznie, niż gdy rośnie zboże.

Zaczęliśmy od tego, że nadzieja pozwala - i każe - podać w modlitwie swe codzienne prośby. Te prośby tkwią w naszej teraźniejszości, w naszym “dzisiaj”, ale wychodzą równocześnie ku przyszłości, ku dniowi jutrzejszemu: spodziewamy się, że to, czego brak nam dziś, możemy otrzymać jutro. Nadzieja pozwala przetrwać do jutra. Gdyby zabrakło nadziei, dziś stałoby się nie do wytrzymania.

Tajemnice Różańca pełne są nadziei pokładanej w obietnicach Bożych, pelne przykładów wytrwałości i próśb opartych na zaufaniu w dobroć Boga. Ciesząc się blaskiem cnót Pana Jezusa, Jego Matki i św. Józefa, radujmy się także nadzieją wielu innych postaci, również danych nam jako przykład: mędrców idących z daleka za gwiazdą, starca Symeona i prorokini Anny… Warto także pamiętać o nadziei człowieka, który znalazł się z Chrystusem na jednej wysokości - na krzyżu obok Krzyża. To był ów “dobry łotr” (który wiedział, że sprawiedliwie odbiera karę). “Panie, wspomnij na mnie, gdy wstąpisz do  królestwa niebieskiego”.

Ta sama nadzieja wraca w Zdrowaś Maryjo, tym razem słowami zwróconymi do  Matki Bożej: “módl się za nami, grzesznymi, teraz i w godzinę śmierci naszej”.

Słowa Miłości

Zauważyliśmy już, że w Różańcu o wierze mówi Skład Apostolski, a o nadziei - Ojcze nasz. A co z najważniejszą z cnót chrześcijańskich - z miłością?

Dante kończy Boską Komedię wspomnieniem Bożej miłości, która “porusza niebo i gwiazdy”. Ta wszechmocna Miłość znajduje się w samym centrum Różańca -  mówi o niej najczęściej powtarzana modlitwa różańcowa: Zdrowaś Maryjo. W  każdym dziesiątku Zdrowasiek - dziesięć razy Miłość!

Obawiam się, że nie zdajemy sobie dostatecznie sprawy z sytuacji, jaka ma  miejsce, gdy zaczynamy odmawiać Zdrowaś Maryjo. To nie jest zwykła modlitwa! Jej główna część jest powtórzeniem słów archanioła Gabriela (por. Łk 1, 28) i św. Elżbiety (por. Łk 1, 42) - przy czym słowa “błogosławiona jesteś między niewiastami” pojawiają się u obojga, są jakby ich wspólnym uwielbieniem. W Zdrowaśce przemawiamy więc językiem nieba i ziemi, anioła i  człowieka. Na dodatek nie są to słowa zaplanowane jako modlitwa dla innych, lecz jakby odwrotnie: zostały wypowiedziane z życiu, w konkretnej sytuacji, a my teraz bierzemy je do naszej modlitwy.

Słowa Gabriela i Elżbiety - czy tylko ich? Anioł Gabriel to Boży posłaniec, nie mówi nic więcej, niż mu polecono - wypełnia w Zwiastowaniu jedną z  najważniejszych misji jakie komukolwiek kiedykolwiek powierzono. Od kogo więc tak naprawdę pochodzą słowa Pozdrowienia anielskiego? Zostały wypowiedziane w imieniu samego Boga, objawiają prawdę o Maryi (“łaski pełna”) znaną tylko Jemu. Gdy my dziś je powtarzamy, wchodzimy nie tylko w  misję Anioła, ale i powtarzamy Boże orędzie. Uczestniczymy w Bożym pragnieniu zbawienia ludzi (które jest u podstaw Zwiastowania i Wcielenia) - a także w miłości Boga do Maryi. Potem pojawia się pełne zachwytu wołanie Elżbiety: “błogosławiony jest owoc twojego łona”; jak mówimy dziś w  modlitwie: “błogosławiony owoc żywota Twojego”. Ewangelia mówi wyraźnie, że  słowa te krewna Maryi wypowiedziała pod wpływem Ducha Świętego, napełniona Nim. Znów więc podobna sytuacja: mówi człowiek, ale w imię Boże. Gdy powtarzamy te słowa za Elżbietą, korzystamy z tego samego natchnienia Ducha Świętego, które dało jej i słowa, i radość.

Słowa naszych Zdrowasiek otaczają więc Maryję pozdrowieniami anielskimi i  ludzkimi - ale przede wszystkim Boskimi. Odmawiając Różaniec, stajemy jakby w owym orszaku weselnym, który prowadzi Oblubienicę do Jej Króla (por. Ps  44). W naszych słowach pełno jest miłości. Nie tylko tej naszej, lecz przede wszystkim miłości samego Króla.

Do kogo skierowana jest ta miłość? Mówimy - razem z Duchem Świętym, Gabrielem i Elżbietą - do Maryi. Kulminacją tej modlitwy jest jednak szczęście z powodu “owocu Jej łona”. Dzisiaj do tych słów dołączamy Najświętsze Imię - Jezus. Słowa naszej modlitwy docierają do Maryi i idą dalej, aby objąć “owoc Jej łona”. Te słowa najpierw wyszły z Boga, potem przeszły przez serca i usta stworzeń, wreszcie dotarły do uszu i serca Maryi, aby w końcu w pochwale Dzieciątka wrócić tam, skąd wyszły. Słowa z  niewyczerpanego Źródła Miłości.

W Zdrowaśce wypowiadamy słowa, które towarzyszyły wielkiej tajemnicy naszej wiary: Bóg stał się człowiekiem. Uczynił to z miłości. Oto rzeczywiście Miłość, która “porusza niebo, słońce i gwiazdy”. Możemy mieć w niej udział, tak samo jak możemy powtarzać słowa Miłości.

Miłość nie szuka swego, po prostu trwa, przetrwa wszystko. W niebie skończy się wiara (gdyż to, w co dziś wierzymy, będziemy oglądać) i wypełni nadzieja. A miłość rozkwitnie. Wciąż będzie można mówić: Zdrowaś Maryjo, łaskiś pełna, Pan z Tobą… błogosławiony owoc żywota Twojego, Jezus.

4. MIEJSCA I PRZEDMIOTY

Dom modlitwy

Zanim pójdziemy dalej w tych rozważaniach nad odmawianiem Różańca, trzeba jeszcze koniecznie zatrzymać się na chwilę przy pewnej z pozoru drobnej sprawie. Chodzi o miejsce naszej modlitwy.

Gdyby zapytano mnie, jakie miejsce jest najlepsze do tego, by odmawiać w  nim Różaniec, odpowiedziałbym najpierw, że… dla Różańca każde miejsce jest dobre. To jest modlitwa zarówno kontemplacji, jak i usilnego zmagania i walki duchowej. Modlitwa radosna, świetlana, bolesna i chwalebna. Prośba, dziękczynienie, przebłaganie i adoracja. Odmawiają ją ludzie w kościołach i  po domach, w kolejce i w samochodzie. Zakonnicy w białych klasztorach i  ofiarni uczestnicy pikiet przed klinikami aborcyjnymi. Nie zdziwiłem się, gdy we wspomnieniach wybitnego francuskiego pisarza, Paula Claudela, przeczytałem, że razu pewnego odmawiał po cichutku Różaniec na jakimś dyplomatycznym przyjęciu, siedząc między plotkującymi żonami dwóch ambasadorów… Naprawdę nie ma takich miejsc, w których odmawianie Różańca byłoby niemożliwe lub niestosowne!

Ale… No właśnie: to nie oznacza, że miejsce i otoczenie jest zupełnie obojętne. Nie łudźmy się! Na ziemi toczymy ciężką walkę – i jest to walka wycieńczająca. Świat został stworzony przez Boga dla człowieka, lecz po  pierwszym grzechu przestał być miejscem pokoju. Kto tutaj chwyta za  Różaniec, ten jakby chwytał za miecz, a ten, kto tutaj zwołuje zebranie modlitewne, ten jakby gromadził spiskowców do powstania. Książę tego świata nie śpi i pilnuje swych włości. Nienawidzi tych, którzy – już wykupieni z  niewoli przez Krew Odkupiciela i chrzest - swoją modlitwą przyzywają prawdziwego Króla królów i Jego Niepokalaną Matkę. Gdzie tylko może, przeszkadza i niszczy. Dlatego wojownicy Chrystusa mają także swoje obozy warowne, gdzie niewidzialna straż dobrych Aniołów pilnuje pokoju i  porządku. Znamy dobrze te “warownie” – to nasze kościoły i kaplice. Gdy je  uroczyście ustanawiano, Kościół wyłączał te miejsca z wszelkiego użytku świeckiego (obyśmy o tym pamiętali!) i poświęcał je dla kultu Bożego. Nie czynił tego na darmo – wierzymy, że wtedy te miejsca rzeczywiście stały się miejscami świętymi. Używane przez biskupa święte oleje i kreślone znaki krzyża wyraziły skuteczną modlitwę, dzięki której rzeczywiście Aniołowie i  Święci objęli tutaj wartę, a miejsce napełniło się w szczególny sposób Bożą obecnością i mocą. A poza tym… Pewnego dnia przyniesiono tutaj Najświętszy Sakrament – samego Pana Jezusa pod postacią chleba. Zamieszkał tu. Jest z nami. “Jak miłe są Twoje przybytki, Panie Zastępów!” (Ps 84).

Jeśli w tym kontekście zastanawiamy się nad miejscem modlitwy w ogóle i  miejscem odmawiania Różańca, staje się rzeczą oczywistą to, że powinniśmy zachować pewną proporcję. O ile jest prawdą – co pisałem wyżej – że  modlitwa możliwa jest wszędzie, o tyle jest również prawdą, że gdy to  możliwe, trzeba korzystać z okazji modlenia się w miejscach świętych, czyli w miejscach wyznaczonych do tego przez Kościół. Jeśli odmawiam np. cząstkę Różańca, idąc ulicą, mogę wstąpić po drodze do kościoła, aby zmówić tam pierwszy lub ostatni dziesiątek. Jeśli odmawiam zwykle swój Różaniec w  domu, powinienem co jakiś czas odmówić go w kaplicy lub kościele, przy Najświętszym Sakramencie. (Gdy modlę się u siebie w domu, nieraz odruchowo zwracam się ku kościołowi parafialnemu, którego wieżę widzę z okna.)

“Dusza moja stęskniona pragnie przedsionków Pańskich” (Ps 84). Ludzie szukają nieraz różnych miejsc sprzyjających modlitwie. Byłoby bardzo niedobrze, gdyby kryterium ich wyboru była wyłącznie ludzka przytulność (“modlę się tam, gdzie się dobrze czuję”). Byłoby natomiast dobrze, gdybyśmy w sobie budzili zmysł nadprzyrodzoności, wrażliwy na obecność Chrystusa i świętość miejsca. Muszą nam w tym pomóc pewne przyjęte zwyczaje. Dzisiaj wiele grup spotyka się na modlitwie poza świątyniami, jakby od nich stronili, usuwając się do zaimprowizowanych “oratoriów”. Nie powinno to dotyczyć kółek i bractw różańcowych. Odkrywajmy duchowe bogactwo miejsca świętego, np. naszego kościoła parafialnego, albo odwiedzanej kaplicy. Gdzie tam jest “nasze” miejsce? Gdzie zbierzemy się na nasz wspólny Różaniec? “Nawet wróbel znajduje swój dom, a jaskółka gniazdo, gdzie złoży swe pisklęta: przy ołtarzach Twoich, Panie Zastępów, królu mój i Boże!” (Ps 84).

Różaniec wśród żywiołów

Ten świat został stworzony także po to, by był dla nas księgą mówiącą o  swym Panu, naszym Stwórcy i Odkupicielu człowieka. O Nim i o Jego woli mówią gwiazdy, słońce, księżyc, wschody i zachody, zimno i duchota, burze i  lekkie wietrzyki. Chodzimy wśród tych znaków niewrażliwi. Czasami jednak łaska Odkupienia (w nas) daje nam poznać wcześniejszy dar Stworzenia (w świecie) - i wtedy dopiero podziw dla wielkich dzieł Bożych, uchwyconych w  ich całości i ogromie, osiąga rozmiar bliski należnemu uwielbieniu. Świat rozbrzmiewa Bożą nauką. Czy mówi jednak coś o Różańcu? O tak, na pewno! Odmówmy nasz Różaniec z wodą, ziemią i powietrzem…

Woda to bezkresny żywioł. Stojąc na brzegu morza, łatwo rozumiemy, dlaczego wielkie mity opowiadają o tym, że w wodzie pozostało coś z pierwotnej muzyki, na wzór której stworzony został świat. Ta muzyka jest w szmerze strumyka, huku wodospadu, ale najwięcej jest jej w szumie morza. Gdy tylko wejdziemy na plażę, ten szum - jeśli milcząco pozwolimy mu się wypowiedzieć - zacznie nas oczyszczać, wyganiając wrzask i jazgot, które przynieśliśmy ze sobą. Fale szumiące uspokoją, fale gniewne przypomną o naszej małości. Muzyka morza otacza, lecz nie obezwładnia. Stojąc na plaży, znajdujemy się jakby na granicy wielkiej krainy życia, z ukrytym na głębiach, tętniącym centrum. Oto weszliśmy w świat, który nie męczy się swym powracającym westchnieniem, żyje nim - to jakby litania z nawracającymi wezwaniami. To  jakby Różaniec z powtarzanymi Zdrowaśkami.

Biedny jest ten, kto myśli, że to ON SAM odmawia Różaniec. Nigdy nie jesteśmy pierwsi - tylko zbliżyliśmy się do morza wielkiej modlitwy, wieków i pokoleń. Zostaliśmy przyciągnięci i dołączyliśmy swoją uwagę i gorliwość do fal wzbudzonych dawno temu za horyzontem. Otwieramy usta nie po to, by  przekrzyczeć morze, lecz aby z nim razem mówić. Morze mówi falami, a my: “Zdrowaś… Zdrowaś… Zdrowaś…”

Ziemia to kraina niespodzianek, bogactwa rzeczy i wydarzeń. Niby proch -  ale zaraz w pierwszych dniach przyozdobiony falowaniem terenu, klimatami, roślinami, zwierzętami. Pozorna rozrzutność Stwórcy - kto to wszystko pozna, ogarnie i się tym nacieszy? A przecież żyjemy właśnie w tym świecie, którego ramy i bogactwa są ponad naszą wyobraźnię i - jak widać po  wysiłkach uczonych - trochę ponad nasz rozum. Skupiamy uwagę na tym czy owym szczególe, zgłębiamy jego kształt i strukturę. Szybko jednak męczy się nasza uwaga i odstępuje nas dociekliwość: przestajemy się przyglądać całości, obrazy w końcu szarzeją i stają się płaskie jak pocztówki. Na  obrazku kilka kresek, trzy kolory, jakiś schemat - zamiast bogactwa pejzażu, tęczy i trójwymiarowej głębi natury. Całe szczęście, jeśli czasem przyjdzie ktoś, kto pomoże nam odkryć, że świat jest bogatszy od naszych obrazków.

Także świat różańcowych tajemnic jest bogatszy od naszych uproszczonych rozważań. Już tak przywykliśmy do Zwiastowania, Biczowania, Wniebowstąpienia, że nie zaglądamy do ich wnętrza, wystarczą nam martwe obrazki? A przecież w tajemnicach dzieje się ogromnie dużo. Zajrzyj do  Ewangelii, zobacz co dostrzegli święci. A może po prostu… wymień się tajemnicami z kimś innym? Nie tylko obrazkami; podziel się także swoim rozważaniem. Może by tak w kółku przy przekazywaniu tajemnic każdy dzielił się z innymi jakąś myślą zrodzoną z rozważania?

Niebo to kraina obietnic. Patrzymy w niebo, żeby przewidzieć co nas czeka: słońce czy deszcz? Jednak niebo ma także głębie, których nie przewidujemy. Dopiero gdy wraz z samolotem wznosimy się coraz wyżej, dostrzegamy jak zmienia się niebo - a równocześnie nasza sytuacja i punkt widzenia. To, co  było wielkie, staje się małe; a my sami nie jesteśmy już tak pewni siebie. Wejście w chmury pozbawia nas widzenia, teraz każdy lekki wstrząs wzbudza nieproporcjonalną obawę. A potem okazuje się, że jest piękne słońce nad chmurami; ziemi już nie widać, ale jest inny świat…

Różaniec, jak każda droga w górę, też się tak zmienia. Są w nim zresztą te  cztery części: ziemsko-radosna, chmurnie-bolesna, ponadchmurnie-chwalebna –  i ta świetlista. Różaniec przeprowadza więc nas od zmiennej pogody Zwiastowania (radość zmieszana z niepokojem), przez mgłę Męki do pogody Chwały – w blasku Światła. Poza tym zmieniamy się także my sami.

Przeszliśmy więc przez morze, ziemię i niebo, aby dowiedzieć się czegoś o  Różańcu. Nie zawiedliśmy się. Boże stworzenia mówią też o innych wielkich dziełach Bożych.

Koronka

Tylko dzieci przypisują cudowną moc różnym przedmiotom martwym, które czasami traktują jak kogoś żywego. Nie bądźmy dziećmi. Ale bądźmy dziećmi Bożymi: niektóre przedmioty “ożywają”, gdy patrzymy na nie oczami wiary. Czy bowiem moglibyśmy nazwać swój różaniec przedmiotem naprawdę martwym?

Mam na półce tomik wierszy irlandzkich mnichów, z początków średniowiecza. Pisali je ot tak, na marginesach przepisywanych ksiąg, jakby w chwili wytchnienia, nie przywiązując do tej swojej twórczości zbyt wielkiej wagi (może dlatego są to utwory tak świeże i… nowoczesne?) - a przecież zostawili w nich jakiś promień swych dusz, tak samo jak w pięknie ilustrowanych kodeksach. Jeden z utworów budził zawsze szczególne zainteresowanie: jest to wyznanie miłości do… no właśnie, do kogo? Liryka wiersza jest subtelna, ale i namiętna - tak, że niektórzy domyślali się, że  wiersz jest pozostałością po jakimś mniszym romansie. Mnich plus romans równa się - skandal? Niezupełnie. Ukochaną irlandzkiego mnicha, której poświęcił swój domniemany erotyk, była bowiem… księga brewiarza! To o niej - i do niej - pisał tak tkliwie, że my, ludzie odmiennej epoki i wyobraźni, od razu pomyśleliśmy o czymś zupełnie innym.

Dlaczego o tym opowiadam? Przypomniała mi się ta historia i przytaczam ją, żeby się z góry usprawiedliwić i prosić o zrozumienie. Tamten mnich mówił o  swej miłości do brewiarza - może także i mnie wolno opisać to, co czuję: żal po stracie koronki różańca?

Wypatrzyłem go dawno temu w sklepiku na furcie klasztoru. Zwróciła uwagę prosta forma, naturalne, solidne tworzywo, niewielki, wygodny rozmiar. Lecz był jak wiele innych. Wziąłem go do ręki i wnet był mój. Kapłan, który mi  go sprzedał, zaraz potem wstał, nałożył stułę i solidnie poświęcił moją koronkę słowami uświęconymi i wodą święconą. Tylko przez chwilę byłem posiadaczem swojego różańca - teraz był on wobec świata i Kościoła własnością Chrystusa: kilkadziesiąt ziarenek, trochę sznurka, metal medalika i krzyża wyszły z jakiegokolwiek świeckiego użytku - stały się znakiem swego Pana. I Pani. Dałem kapłanowi wytwór ludzkiej pracy przeze mnie zakupiony, a on w imieniu Kościoła zwrócił mi sakramentale, znak Bożej władzy i opieki. Narzędzie łaski. W moim użytkowaniu. Wiedziałem, co biorę - i dlatego koronkę ucałowałem. “Niech chociaż dotknę się rąbka Jego szaty”.

Potem ciągle ze sobą chodziliśmy i jeździliśmy. Gdy przyszła pora Różańca, wkładałem rękę do kieszeni i uspokajałem się, znajdując go tam, na swoim miejscu. Czasami kładłem go przy łóżku, a on czuwał tam, gdy ja nie czuwałem. I jeszcze często w ciągu dnia sprawdzałem, czy jest, dotykając kieszeni. Jest, Zdrowaś Maryjo. Tu, Ojcze nasz. W porządku, Chwała Ojcu. Co  dotknięcie, to jakaś modlitwa. Bo właśnie do modlitwy był on stworzony - i  modlitwie poświęcony.

Teraz coś się stało: nie ma mojego różańca! Już wcześniej mi się gubił, ale wracał. Nie dość pilnowałem tej przyjaźni. W końcu odszedł, cicho - jak zaniedbany przyjaciel, który się nie narzuca. Myślałem: jutro się spotkamy, jutro po ciebie sięgnę, teraz poradzę sobie bez ciebie. A potem przerzuciłem wszystkie kieszenie, wszystkie szuflady. Już go nie było.

Nie myślcie, że to wymyślone i przesadne. Zguba różańca to nie zwykła zguba. To także nauka. Coś nam dano - i coś straciliśmy. Dobrzy przyjaciele jednak pocieszają: Może zaniedbanie nie było poważne, może to zupełny przypadek… Ostatecznie to nie koronka jest ważna, tylko sama modlitwa. I  nie należy się przywiązywać do przedmiotów, nawet trzeba się strzec magicznego traktowania rzeczy poświęconych. Wiem to, nie musicie mi  przypominać! Już pożyczyłem sobie nowy różaniec, bez przebierania, już znowu mam na czym się modlić. Życie idzie dalej, jak po tylu innych stratach, pewnie o wiele większych.

“Przemija postać świata”. Oddalają się i odchodzą różne przedmioty, a nawet ludzie (“tak szybko…”). Jednak w naszym życiu Opatrzność - tak bliska i  wnikliwa - właśnie z nich układa drogę duszy do Boga. Kto nie dba o drogę, nie dojdzie do Celu. Nie lekceważmy więc kamieni na tej drodze. Trudno jest zmierzyć wierność duszy, ale czasem pomagają w tym sprawy z pozoru błahe. Dlatego, mimo wszystko, wciąż boleję nad zgubą mało ważnej koronki. Zginęła gdzieś z powodu mojego zaniedbania. Niech z powodu innych zaniedbań nie ginie łaska, której ona miała udzielać.

Ludzie przywiązują się do swoich różańców z powodu ich pięknego wyglądu, pochodzenia, wartości, wspomnień rodzinnych. Potem się im mówi: nie wolno się przywiązywać do rzeczy, powinna wam wystarczyć wiara. A czy można się przywiązać do swojego różańca… z powodu Pana Jezusa i Matki Bożej?

5. ROZMYŚLANIE

Nie tylko ustami

Tyle napisałem poprzednio o odmawianiu Różańca ustami, a także o miejscu modlitwy, że mógłby ktoś pomyśleć, iż w tym znajduje się doskonałość tej modlitwy. Nic bardziej błędnego!

Wszystko, o czym pisałem do tej pory, to jakby “początek mądrości”; biada temu, kto by to zlekceważył; ale biada i temu, kto by na tym poprzestał. Temu “początkowi” poświęcono tu trochę więcej miejsca dlatego, żeby odsunąć przeszkody w dalszym pogłębieniu. Czasami te przeszkody znajdują się bowiem zaraz na samym początku – gdy różne wady szkodzące modlitwie posłużą się naszym niedbalstwem w wypowiadaniu słów, nieuctwem w ich właściwym przyswojeniu, lekceważeniem miejsc świętych itp. Uporządkowawszy wstęp, trzeba jednak iść dalej.

Przejdźmy więc z naszym Różańcem od modlitwy ustnej do modlitwy myślnej. Różaniec służy modlitewnemu rozmyślaniu.

Wiele napisano o bogactwie medytacyjnym Różańca. Niektórzy autorzy zwracają uwagę, że wyjątkowość i szczególny charakter Różańca w wielkim stopniu wynika właśnie z tego, że jest to modlitwa niejako z zasady dwupłaszczyznowa: jej twardym gruntem jest recytacja świętych słów, ale one właśnie prowadzą na “wyższe piętro”, czyli do rozmyślania o tajemnicach Bożych. Między tymi dwiema (czy tylko dwiema? – zobaczymy później) płaszczyznami nieustannie się poruszamy, gdy odmawiamy Różaniec. Kto wejdzie w natchniony sens wypowiadanych słów, wstąpi na górę rozmyślania; kto uczuje w tym rozmyślaniu jakąś przeszkodę, wyląduje znowu bezpiecznie w  krainie recytowanych Zdrowaś Maryjo. I tak dalej.

Zdaje się, że to właśnie z racji tej dwupłaszczyznowości Różańca pojmuje się go nieraz jako modlitwę dostosowaną zarówno do możliwości prostaczków, jak i do wymagań intelektualistów. Owszem, ale pod warunkiem, że jedni i  drudzy odkrywają obie płaszczyzny tej cudownej modlitwy! Źle odmawiałby ją  prostaczek, który zupełnie ignoruje rozmyślanie – i źle odmawiałby ją  intelektualista, który lekceważy Zdrowaśki. Z Różańca nie wolno wybierać ulubionej części. Trzeba wzrastać do jego pełni i bogactwa.

O właściwym recytowaniu Różańca już była mowa. Teraz zacznijmy mówić o jego rozmyślaniu. Jednak wielu ludzi trochę boi się tego tematu. Dlaczego? Być może źle rozumieją rozmyślanie. Za bardzo kojarzy się ono ze studium teologii lub z nadmiernie subtelnymi odróżnieniami myślowymi. Tymczasem nie o to chodzi! To prawda, że do rozmyślania trzeba mieć rozum – ale przecież każdy z nas otrzymał go od Stwórcy. Tym rozumem należy objąć zarówno treść wypowiadanych modlitw, jak tajemnice patronujące odmawianym dziesiątkom. Nie trzeba wielkiego wykształcenia, ale niezbędna jest rozumna święta ciekawość prawdy, którą nam Chrystus objawił. Zapewne jakieś przygotowanie jest wskazane: Katechizm pomoże nam przypomnieć sobie i lepiej zrozumieć, czym jest Boże Narodzenie, Eucharystia, Męka, Zmartwychwstanie, Wniebowzięcie; Pismo Święte zapozna nas z natchnionymi przez Ducha Świętego nieomylnymi świadectwami i uzasadnieniami dotyczącymi tych tajemnic wiary. I tyle wystarczy. Jeszcze tylko trzeba się pozwolić prowadzić Kościołowi, który jest w sprawach wiary naszą “matką i mistrzynią” – aby nie zmylić drogi w swoich duchowych przechadzkach, idąc np. za błędnymi opiniami (których dziś pełno). Warto pomagać sobie w rozmyślaniu rozważaniami świętych, których autorytet został potwierdzony przez Kościół. O wiele ostrożniej trzeba przyjmować rozważania różnych nieraz popularnych autorów, których doktryna duchowa nie jest tak pewna. Zamiast szukać nowostek i  tego, co nas wabi, lepiej trzymać się pewnej drogi.

W encyklice Fides et ratio Papież podkreślił, że wiara nie boi się rozumu, lecz znajduje w nim wsparcie. Dotyczy to również naszego Różańca, gdy zaczniemy rozważać jego tajemnice. Różaniec nie zachęca do lekceważenia rozumu. Wręcz przeciwnie, wymaga jego używania.

Wejść w Tajemnicę

Rozmyślanie tajemnic różańcowych to wspominanie wydarzeń, których nadprzyrodzoną treść można uchwycić tylko wiarą. Wspominamy je, aby stały się obecne w naszym życiu i tu zaowocowały.

Święty Ludwik Maria Grignion de Montfort poświęca sporą część swej pracy Przedziwny sekret Różańca świętego na podkreślenie, że Różaniec należy odmawiać zawsze z rozmyślaniem tajemnic. Zanim zastanowimy się, jak to  praktycznie robić, rozważmy najpierw, czym są owe “tajemnice” i na czym zasadniczo ma polegać ich rozmyślanie.

Tajemnice różańcowe to wybrane dwadzieścia wydarzeń z dziejów naszego zbawienia. Nazywamy je tajemnicami nie dlatego, że ktoś je zazdrośnie ukrywa lub że miałyby zostać zachowane w sekrecie do wiadomości garstki wybrańców. Nie. O tych wydarzeniach i sprawach wiedzą miliony ludzi, można o nich przeczytać w najskromniejszej książeczce do nabożeństwa, przeznaczonej do powszechnego użytku. Ich tajemniczość polega na tym, że  prawdziwe znaczenie, rzeczywista treść tych faktów pochodzi spoza ludzkich mocy i przewidywań. Zwykle gdy poczyna się i rodzi dziecko albo gdy jakiś człowiek doznaje udręki i prześladowania, w końcu umiera na skutek niesprawiedliwego wyroku, nie dzieje się nic więcej poza tym, co widzimy i  po ludzku rozumiemy. W przypadku tajemnic wiary – i tajemnic różańcowych –  jest inaczej. Tym razem to, co naturalne (jak poczęcie, narodziny, udręka), zostało wypełnione nadprzyrodzoną łaską z wysoka. To, co cielesne (ból, śmierć), zostało podporządkowane w pełni Duchowi Świętemu Ożywicielowi. To, co widzialne, stało się objawieniem rzeczy niewidzialnych. To wszystko dokonało się w Chrystusie, dlatego że jest On Bogiem-człowiekiem. On sam jest więc Tajemnicą Bożą: Jego człowieczeństwo jest jedynie swoistym pomostem do Bóstwa, narzędziem naszego zbawienia. Syn Boży “zstąpił z  nieba”, Słowo Boże “stało się ciałem i zamieszkało między nami”. Z tej racji, jak sam Chrystus jest Tajemnicą obecności Boga wśród ludzi, tak wszystko, czego On dokonał i co wycierpiał w ciele, należy do tajemnic zstępowania Boga ku ludziom i wstępowania ludzi ku Bogu. (Jakubowi na  pustyni śniła się drabina między niebem a ziemią, po której zstępowali i  wstępowali aniołowie; my zaś mamy dzisiaj inną Drabinę na jawie: człowieczeństwo Chrystusa, jedynego Pośrednika, przez które Bóg zniża się do człowieka, a człowiek jest podnoszony do Boga…)

Obserwujemy to wszystko w tajemnicach różańcowych. Dzięki słowom Archanioła Gabriela, orędziu Aniołów do pasterzy, świadectwu Trzech Króli, słowom samego Pana Jezusa, Jego Apostołów itp. wiemy, że chodzi o nadprzyrodzone tajemnice, które rzeczywiście dokonały się w określonym miejscu i czasie, aby ludzie poznali Boga, uwierzyli Miłości i dążyli ku zbawieniu. Widzimy, jak wokół Boskiej osoby Chrystusa tworzy się jakby cudowny wir, wciągający na nadprzyrodzoną głębię wszystkich, którzy się do Niego zbliżą. Ten wir zrodził się na głębiach Bożego planu zbawienia już przed wiekami (“nim ziemia powstała…”), ale ukazał się na powierzchni w macierzyńskim łonie Niepokalanej Dziewicy, a trwa do dzisiaj, do końca świata w Kościele…

Na czym więc polega rozmyślanie tajemnic różańcowych? Na wspominaniu i na uobecnianiu. Zapewne należy, o ile to tylko możliwe, zgłębiać owe tajemnice umysłem, zawsze dążąc do centrum, w głąb. Wydobywamy te wydarzenia z  pamięci Kościoła, aby je wspominać. A równocześnie, rzecz jeszcze ważniejsza, trzeba dać się wciągnąć w ten wir, który ciągnie wszystkich do  Chrystusa, a w Nim ku Bogu-Trójcy. Tak dobrze mówi o tym prefacja na Boże Narodzenie: “abyśmy poznając Boga w widzialnej postaci, zostali przezeń porwani do umiłowania rzeczy niewidzialnych”. Wspominamy tajemnice, aby one stawały się faktycznie obecne (aby Chrystus stawał się faktycznie obecny) w  naszym życiu. “Abyśmy zostali porwani”. Mamy dać się prowadzić.

Tajemnice Boże dokonywały się historycznie – “dla nas ludzi i dla naszego zbawienia”. W skali ludzkości i wieczności wszystko już “się wykonało” w  Chrystusie. Teraz jednak te tajemnice zbawcze, radosne, świetliste, bolesne i chwalebne, mają się spełnić w Jego Ciele mistycznym, w Kościele; w twoim i moim życiu, gdy żyjemy życiem Chrystusowym w Kościele. “Jakże się to  stanie?” To jeszcze jedna tajemnica przedstawiona naszemu rozmyślaniu. Cudowna gra miłości między człowiekiem i Bogiem! Składam więc ręce i po odmówieniu każdego dziesiątka, gdy odnawia się wspomnienie Zwiastowania, Przemienienia, Biczowania lub Wniebowzięcia, proszę – za św. Ludwikiem –  “niech łaska tej tajemnicy wstąpi do mojej duszy”. I niech się tam spełni.

Skąd wziąć teksty do rozmyślania?

W rozmyślaniu bardzo pomocne okazują się teksty, które można odczytać, po  cichu lub na głos, aby wprowadzić wyobraźnię i umysł w świat rozważanej tajemnicy różańcowej.

Rozmyślanie tajemnic Różańca musi się zacząć od wspominania. Nie o zwykłe ludzkie wspominki tu jednak chodzi. Wspominamy wydarzenia z historii zbawienia, które znamy dlatego, że są zapisane w niezmąconej pamięci Kościoła, utrwalone w jego Piśmie i przekazywane w Tradycji. Dlatego w tym wypadku wspominając nie zagłębiamy się najpierw w swojej pamięci, lecz w  świadectwach wiary Kościoła, w pamięci naszej Matki.

Potrzebne są nam teksty, i to te najświętsze, natchnione przez Boga teksty biblijne. Gdy je czytamy, one zaczynają nas oczyszczać, gdyż to przez nie wchodzi do naszego umysłu światło ich Autora. (Nie zapominajmy, że słowa Pisma Świętego, odczytywane w duchu wiary i z synowskim posłuszeństwem, mają moc przypisywaną sakramentaliom: nie tylko więc nas po ludzku oświecają, ale są pewnym narzędziem niewidzialnej łaski.)

Jakie teksty brać do czytania i rozmyślania przy Różańcu? W przypadku większości tajemnic różańcowych (jak np. Zwiastowanie, Chrzest Pański, Zmartwychwstanie, Zesłanie Ducha Świętego) wybór przychodzi z łatwością i  narzuca się sam: odruchowo szukamy w Piśmie Świętym po prostu opisów tych wydarzeń. Zdarza się jednak, że niektóre tajemnice nie mają takiej łatwej do znalezienia ilustracji biblijnej (jest tak np. w przypadku tak cudownej tajemnicy, jaką jest Wniebowzięcie Matki Bożej, o którym Pismo zdaje się milczeć). Jest to okazja, aby sobie przypomnieć, że podstawą dla naszej wiary nie jest samo Pismo, lecz i kościelna Tradycja. Co jednak zrobić z  wyborem czytań do rozmyślania?

Przede wszystkim poprawmy nasz wcześniejszy punkt widzenia: to nie my  wybieramy sobie tekst do rozważania danej tajemnicy. Tak naprawdę te teksty już zostały dla nas wybrane i czekają. Gdzie? W Liturgii! Przecież każda tajemnica różańcowa ma swój odpowiednik w kalendarzu liturgicznym. Popatrzmy tylko do tego najważniejszego kalendarza: Zwiastowanie - 25  marca, Nawiedzenie – 31 maja (dawniej 2 lipca), Narodzenie – 25 grudnia (i 1 stycznia!), Ofiarowanie – 2 lutego, Chrzest Pański - dziś powszechnie niedziela po 6 stycznia (dawniej w dniu 13 stycznia), Przemienienie - 6  sierpnia, Ustanowienie Eucharystii - Wielki Czwartek (lub Boże Ciało), tajemnice bolesne – Wielki Czwartek i Wielki Piątek, Zmartwychwstanie –  Niedziela Wielkanocna, Wniebowstąpienie i Zesłanie Ducha Świętego – w  swoich terminach po Wielkanocy, Wniebowzięcie – 15 sierpnia, Ukoronowanie Maryi – 22 sierpnia (dawniej 31 maja). (Kłopot może być z Odnalezieniem –  ale czy nie jest to dobra okazja, aby sięgnąć do święta Świętej Rodziny z  Okresu Bożego Narodzenia? Jedynie Cud w Kanie i Głoszenie Królestwa Niebieskiego nie stały się treścią żadnego osobnego obchodu w roku liturgicznym, chociaż odpowiednie treści można znaleźć w Ewangeliach niektórych niedziel.) Oczywiście, obchodząc te uroczystości, święta i  wspomnienia liturgiczne, Kościół odczytuje teksty Pisma Świętego, które uznaje za najodpowiedniejsze. Teksty te znajdują się w mszale i w brewiarzu, gdyż prawie cała liturgia jest zbudowana z dłuższych lub krótszych tekstów biblijnych. Mamy tam nie tylko relacje należące do Nowego Testamentu, ale i proroctwa Starego Testamentu, które mówiły cudownie o  Chrystusie, Maryi i Kościele. Jest to niezwykle bogaty wybór tekstów natchnionych, które Kościół podaje do rozważania swoim wiernym. W liturgii są one odczytywane uroczyście tylko raz lub kilka razy w roku, natomiast my  możemy z nich korzystać stale, gdy odmawiamy Różaniec. Ważny jest zresztą nie tylko wybór tego czy innego fragmentu Pisma, ale ich zestawienie ze  sobą, tak że łatwiej nam zrozumieć proroctwa, pouczenia, relacje. Wtedy już nie jesteśmy sami z Pismem Świętym, lecz czytamy je tak, jak Pan Bóg chce –  z Kościołem jako przewodnikiem. Co za radość, gdy dzięki wskazówkom obecnym w liturgii odkryjemy w Piśmie fragmenty, które – nie wprost, lecz na swój sposób – mówią także o Wniebowzięciu i o Królowaniu Maryi! Kościół ma w ręku klucz do Pisma.

Gdy zajrzymy do tekstów liturgicznych w mszale i brewiarzu, znajdziemy tam zresztą nie tylko fragmenty z Pisma Świętego, lecz i inne formuły, wśród których szczególne miejsce zajmuje zawsze kolekta (modlitwa odmawiana danego dnia na początku Mszy św. i na zakończenie wszystkich godzin brewiarzowych). Wyśmienicie się nadaje, by nią kończyć dziesiątek Różańca. Na ogół są to czcigodne świadectwa wiary, pochodzące sprzed wielu wieków. Podobnie ważne są hymny brewiarzowe. I z nich możemy skorzystać w naszej modlitwie różańcowej.

Oto przebogata kraina, pełna dróg, którymi może podążyć nasze rozmyślanie, nie gubiąc się w gęstwinie i ogromie Pisma. Możemy tu wybrać różne szlaki. Chyba najlepiej najpierw przejść Różaniec, odczytując do każdej tajemnicy odpowiednią Ewangelię (według wyboru dla Mszy św.), a potem próbować a to czytań ze Starego Testamentu, a to Psalmów, a to antyfon, a to hymnów itd. Wystarczy tego na wiele Różańców!

Warto zadbać o odpowiednie teksty do rozmyślania tajemnic (choć – należy to  podkreślić - nie zawsze i nie dla wszystkich są one konieczne). Jest ono wtedy bogatsze (choćby nawet nam się wydawało, że “nic się nie udaje”). Pewien starożytny mnich powiadał, że zawsze słucha z radością Pisma Świętego. “Co zostaje ci w pamięci?” – spytał go kiedyś jego znajomy. “Niewiele – odpowiedział tamten. – Ale również na umytych naczyniach nie zostają długo ślady wody”. No właśnie, cóż by jednak było, gdyby nie myć naczyń?

Co by było, gdybyśmy nie obmywali umysłów słowami Pisma Świętego?

Słowo i myśl

Jak połączyć w Różańcu słowo i rozmyślanie? To prawdziwa sztuka. Jednak nie my pierwsi mamy z tym problemy. Nasi ojcowie (a może raczej nasze matki?) zostawili nam dobre rady.

Różaniec jest podobny do wzorzystego kobierca (a kółko różańcowe do  niezwykłej spółdzielni tkackiej?), którego nie sposób zrobić jedną nicią. Umiejętna ręka wplata nici różnych barw i faktury. Żadna z nich nie jest sama skończonym dziełem; tym dziełem jest kobierzec.

Nasz Różaniec bywa utkany z różnych nici. Do twardej materii wypowiadanych słów dołączamy cieńszą i ulotną nić rozmyślania. Jak jednak połączyć jedno z drugim? Różaniec daje do tego kilka różnych okazji.

Większość z nas kojarzy rozmyślanie ze swoistym przygotowaniem do  odmówienia dziesiątka. Należy wtedy przede wszystkim powiedzieć np. (na głos lub modlitewnym szeptem): “Tajemnica pierwsza części radosnej: Zwiastowanie Najświętszej Maryi Pannie”. To minimum daje już sposobność, by  szybko nastawić duszę na właściwą falę. Można też dodać jakiś krótki tekst związany z tajemnicą (np. z pamięci: “Anioł Pański zwiastował Pannie Maryi… Oto ja służebnica Pańska…”). Także tutaj jest miejsce – gdy mamy więcej czasu – na przeczytanie jakiegoś krótkiego rozmyślania. Nie powinien to być tekst długi, żeby Różaniec nie stał się pobożną lekturą, zamiast być modlitwą. Tutaj chodzi o przygotowanie, swoistą pobudkę do modlitwy, która za chwilę nastąpi, już się zaczyna.

Ale na tym nie koniec. Element zaplanowanego rozmyślania tajemnicy powinien wrócić także w trakcie odmawiania dziesiątka. Najprościej to zrobić tak jak od wieków czynili to członkowie wielu bractw różańcowych (zachęca do tego również św. Ludwik): gdy dochodzi się w Zdrowaś do najświętszego imienia Jezus, zatrzymujemy się na ułamek chwili, aby dodać np.: “któregoś, Panno, porodziła”, albo “cierniem ukoronowany”, zależnie od tego, którą tajemnicę rozważamy. Nawet to wystarczy, by nasza dusza została znowu obudzona i  naznaczona świętym misterium. Można jednak zrobić jeszcze coś innego: pomiędzy poszczególne Zdrowaśki wplatać lekturę zdań z tekstów przepisanych przez Kościół dla danej tajemnicy. Wygląda to tak, że lektura odpowiedniego fragmentu (np. Ewangelii z Uroczystości Zwiastowania) jest co chwilę (np. co jedno zdanie) przerywana Pozdrowieniem Anielskim. Spróbujmy! Także tak modlili się nasi dziadowie w czasach, gdy wiara wyzwalała powszechnie świętą pomysłowość.

O ile zadaniem krótkiego rozmyślania przed odmówieniem dziesiątka jest przygotowanie duszy i wprowadzenie jej w to, co będziemy czynili za chwilę, o tyle medytacja w trakcie modlitwy ma już nas zatrzymać w obecności rozważanych misteriów: TO się zdarzyło – i TO SAMO się dzieje dla nas w tej chwili, teraz. Wraz z kolejnymi tekstami i kolejnymi Zdrowaś wzrasta doznanie, że jesteśmy uczestnikami tych wielkich spraw naszej wiary, mamy udział w ich owocach. Dzieje się coś bardzo ważnego: już nie my  konstruujemy nasze rozmyślanie – ono odbywa się nie naszą mocą; jest bardziej zaproszeniem pochodzącym spoza nas niż skutkiem naszych wysiłków (choć z wysiłków nie jesteśmy zwolnieni!).

Jeśli nawet to doznanie nie byłoby wyraźne, czy nie jest szczęściem być po  prostu bliżej Zwiastowania, Męki, Zmartwychwstania?

Gdy odmówimy nasz dziesiątek, zostaje jeszcze zakończenie. Wtedy – jak to  już pisałem – wróćmy do naszej tajemnicy, prosząc, by jej szczególna łaska sprawiała cuda w życiu Kościoła i naszym. Jest to najkrótsze rozmyślanie o  skutkach Boże działania. “Gdyż wielkie rzeczy uczynił mi Wszechmocny”. Tak właśnie: “Okazał moc swego ramienia”.

6. OBECNOŚĆ I DZIAŁANIE

Serce przy Sercu

Bywa, że ktoś mówi, iż Różaniec to taka prosta modlitwa. Owszem, jeszcze prostsza, niż się komuś wydaje - polega na trwaniu w Bożych tajemnicach.

Trzeba dbać o poprawne wymawianie słów modlitwy i o rozmyślanie Bożych tajemnic. A przecież kiedyś może – a nawet powinno – zdarzyć się tak, że  ten nurt słów i uporządkowanych myśli zostanie jakby w tle, może nawet zacznie się trochę rwać. Wśród słów i myśli, które dotąd płynęły jak rzeka, niektóre staną się szczególnie nam bliskie, jakby streszczały całą naszą wiarę i tęsknotę do Chrystusa i Maryi, bez potrzeby sięgania do dłuższych przemówień. Te krótkie formuły to właśnie nasze modlitewne akty strzeliste.

Różaniec jest ich pełen: kryją się w Ojcze nasz, w Zdrowaś Maryjo, we  wspomnieniu tajemnic, w samym znaku krzyża… Takim aktem strzelistym są już same imiona: Jezus i Maryja. I może się właśnie zdarzyć, że np. w całym Różańcu będziemy się potrafili skupić – i wypowiedzieć wszystko - tylko w  tych imionach lub w innych kilku słowach. To normalne. Nie należy wtedy kurczowo trzymać się uporządkowanego rozmyślania. Zresztą zawsze w  modlitwie katolickiej i w Różańcu ważniejsza od techniki i metody jest wierność Bogu obecnemu, oddanie dla Niego i synowska bojaźń. Z drugiej strony nie wolno rezygnować z recytowania Różańca, jego kolejnych modlitw –  gdyż bez tego realnego gruntu zbyt łatwo ulegamy różnym złudzeniom. Niech po prostu usta w dalszym ciągu spełniają, co do nich należy, a swobodne serce niech się podnosi ku Chrystusowi i Jego Matce z wybranymi słowami, w  które wkłada wszystko, co ma – a potem niech po prostu wraca do mowy ust jak do bezpiecznego portu.

Była już o tym mowa: Różaniec prowadzi do współobecności z Panem Jezusem i  z Maryją. Nie słowa i nie nasze myśli są w niej ważne, dlatego nie ma w tym nic niezwykłego, gdy prędzej czy później, mniej lub bardziej świadomie zaczniemy odkrywać, że poza słowami i myślami, nawet poza westchnieniem i  okrzykiem, jest cisza dziwnie spokojna i pełna. Trzeba nauczyć się w niej przebywać, a najlepszym przewodnikiem i nauczycielką będzie tu Matka Boża.

Nieczęsto jest nam dane dostrzec tę modlitewną ciszę w samych sobie. Kto kiedykolwiek przebywał w pozornie milczącym kościele pełnym prawdziwie rozmodlonych ludzi zwróconych w adoracji ku samemu Panu (doświadczam tego, ilekroć jestem na swej niedzielnej Mszy w starym rycie “trydenckim”), ten ma szansę pojąć, o co chodzi. Wtedy na jaw wychodzi ta najgłębsza natura modlitwy. Nie ma tu może wiele z emocjonalnej gorączki narzeczonych i  nowożeńców – ale jest niezwykła pewność prawdziwych przyjaciół i  zakochanych małżonków, którzy naprawdę rozumieją się bez słów, choć ze słów nie rezygnują.

Udziału we Mszy świętej i w ogóle modlitwy nie da się zmierzyć kryteriami ludzkiej, zewnętrznej aktywności. Czasem najaktywniejsi i głośni okazują się głusi na obecność Boga. Ileż to razy oczerniano i wyśmiewano jeszcze niedawno “babcie klepiące różańce” w czasie Mszy świętej, podczas gdy inni, rzekomo tacy światli i uświadomieni, znajdowali sobie coraz więcej zajęć! Przypomnijmy sobie, jak Pan Jezus napominał pewną panią za to, że wyrzucała swej siostrze brak aktywności: “Marto, krzątasz się wokół spraw wielu, a  tymczasem jednego trzeba”. I jestem przekonany, że bardzo często to właśnie owe pouczane “babcie” wchodziły głębiej w tajemnicę sprawowanej Mszy świętej i były duchem bliżej ołtarza niż ich przemądrzali krytycy. Jak to  się mogło stać? Różaniec – radosny, świetlisty, bolesny i chwalebny –  otwiera na te same nadprzyrodzone tajemnice wiary, które są obecne we Mszy świętej. Dzisiaj nikt nie będzie zalecał odmawiania Różańca w czasie Mszy (choć przecież może się zdarzyć, że nie będzie to niestosowne - pisano kiedyś o rzeczniku Stolicy Apostolskiej Navarro Vallsie, jak odmawiał Różaniec w czasie Mszy odprawianej po polsku na Błoniach w czasie pielgrzymki papieskiej). Warto jednak pamiętać, że każdy Różaniec zmierza właśnie do tego, co jest istotą Mszy. Że przez różne słowa i gesty idziemy w tym samym kierunku. Dlatego strzeżmy się pozorów: Różaniec to nie tkliwe nabożeństwo lub porcja rozmyślań. To klucz do cichej obecności, do trwania sercem przy Sercu.

Tajemnice uczuć

Uczucia nie są w modlitwie najważniejsze i nie decydują o jej wartości. Jednak modlimy się także uczuciami. Może więc dlatego Różaniec pociąga tak wielu ludzi, że jego tajemnice uwzględniają naszą uczuciowość?

Wbrew wyobrażeniom wielu ludzi człowiek nie składa się z samych uczuć, i  nie one stanowią najcenniejszy pokład jego osobowości. Każdy jednak ma  uczucia i nie są one zbędnym dodatkiem, lecz zwykłym składnikiem życia, bez którego byłoby ono znacznie uboższe. To naturalne, że czujemy miłość i  niechęć, pożądanie i wstręt, nadzieję i rozpacz, odwagę i bojaźń, gniew, a  także przyjemność (radość) i ból (smutek). Żadne z tych uczuć nie jest mniej ludzkie, niepotrzebne ani żadne z nich nie jest samo w sobie złe czy dobre. Złe lub dobre jest dopiero to, co z tymi uczuciami robimy za pomocą swej woli, gdy decydujemy to czy owo.

Nasze uczucia wchodzą do naszej modlitwy. Dotyczy to również Różańca, który odmawiamy z takim lub innym nastawieniem emocjonalnym. Ciekawsze jest jednak to, że i sam Różaniec ma swoje uczucia, te zawarte w poszczególnych tajemnicach - radosnych, świetlistych, bolesnych i chwalebnych. Są to  przede wszystkim ludzkie, podobne do naszych, uczucia Pana Jezusa i Matki Bożej. Możemy je śledzić i nawet w nich jakoś uczestniczyć. Warto z tego skorzystać, gdyż płyną z tego różne ważne nauki, a czasem także ukojenie.

Przede wszystkim nie powinny nas mylić nazwy poszczególnych części, które nie oznaczają przecież, że w pierwszej części mamy samą radość, a w drugiej nic tylko ból. Nie tak jest w życiu człowieka - i nie tak było w życiu Pana Jezusa i Maryi. Popatrzmy na tajemnice radosne: ile w nich jest, obok radości, innych uczuć! W Zwiastowaniu Dziewica przeżywała rozterki, nie rozumiejąc początkowo, “jak się to stanie” i obawiając się, czy nowość sytuacji nie przeszkodzi Jej chwalebnemu sposobowi życia. W Ofiarowaniu mowa o mieczu, który przeniknie duszę Maryi, i o sprzeciwie, który spotka Zbawiciela. Ileż lęku Maryi i Józefa o Pana Jezusa widzimy w Znalezieniu! Radość i udręka nawet w Różańcu chodzą parami. Tak jak w naszym życiu. Można więc rozważać np. Boże Narodzenie z uczuciem zachwytu pasterzy, ale i  z uczuciem św. Józefa, który właśnie się dowiedział, że zły król posłał żołnierzy, aby zabili Dziecko. Dlatego tak ważne jest to, aby nie wytwarzać sobie jednostronnych, płaskich wyobrażeń (wbrew pozorom bardzo daleko od  nich jest np. większość naszych kolęd i pieśni wielkopostnych), lecz zachować całe bogactwo i emocjonalną złożoność sytuacji. Wtedy łatwiej będzie wejść w Różaniec, nawet gdy natrętne uczucia pozornie nie zgadzają się z ogólną atmosferą rozważanej tajemnicy. Chodzi przecież o to, aby tych swoich uczuć (tego, co w nich ludzkie i dobre) nie zamykać w sobie i  koncentrować z dala od modlitwy, lecz właśnie dać im popłynąć w modlitwie ku “Temu, dla którego wszystko żyje”. Pozwalając się objąć radości i  boleści, nie zapominajmy jednak, że one nie eliminują innych uczuć.

Druga sprawa to uświadomienie sobie, że uczucia nie powinny w nas mieć ostatniego słowa. Najlepiej to widać w tajemnicach bolesnych: cała nasza natura uczuciowa jeży się i drży na widok męki. Na widok zdrady, biczowania, poniewierania, krzyżowania, opluwania, fałszu - o ile dociera do nas to, o co chodzi - mogą przez nas przechodzić jedynie fale niechęci, wstrętu, desperacji, lęku, gniewu i smutku. Tak jest, bo Męka nie jest słodka dla zmysłów - nie była taka nawet dla Syna Bożego, który sam na nią poszedł, wewnętrznie wpatrzony w Ojca. I wtedy widzimy też Pana Jezusa w  Ogrójcu, gdy - aby być dla nas drogą i przykładem - zmaga się w opuszczeniu z zupełnie ludzkim pragnieniem zachowania życia i ucieczki przed śmiercią. Na naszych oczach - oby i w naszym sercu - ponad uczuciami staje prawa wola, posłuszna Bogu. Uczucia już się nie rozproszą jak Apostołowie w  czasie Męki, nie pobiegną ku rozpaczy lub zemście. Znalazły swego pana w  postaci rozumnej woli. Dalej są rozbiegane, ale nic złego nie zrobią. Pamiętajmy więc i my, że aby zjednoczyć się z Męką, nie trzeba mieć takich czy innych uczuć; wystarczy trzymać się Krzyża wolą, jak rękami masztu w  czasie burzy. “Stoi Krzyż, gdy drży świat” - to mądra dewiza zakonu kartuzów.

Sprawa trzecia dotyczy tego, co o naszych uczuciach mogą powiedzieć nam tajemnice chwalebne. Zaczynają się one w atmosferze pogrzebu Pana Jezusa, przy Jego grobie; potem jest pożegnanie Zmartwychwstałego, który wstępuje do nieba; Matka Boża też odchodzi, i to z duszą i ciałem. Gdyby nie nadprzyrodzona wiara, która karmi się Bożym objawieniem, moglibyśmy tutaj wzbudzić w sobie jedynie nastroje popogrzebowej konsolacji, smutek uczniów zdążających w smutku, desperacji i gniewie do Emaus. Dopiero wiara przebija horyzont śmierci i ukazuje za nim bogactwo innego, bogatszego życia, którego “ani ucho nie słyszało, ani oko nie widziało”. I w rzeczywistości ten nowy świat, tak trudny do pojęcia i wyobrażenia, jest prawie niedostępny dla samych uczuć. Są one z początku jak odrętwiałe, stężałe. Uaktywniają się na nowo dopiero wtedy, gdy dotrze do nich od strony rozumu odblask Objawienia, przebijając się po drodze przez wszystkie ubogie wyobrażenia o lepszym świecie. Nie inaczej jest w duchowym rozwoju człowieka, gdy w pewnym czasie uczucia milkną, jakby zanikają w znużeniu. Boimy się, że to pustka? Przecież musi przyjść to doświadczenie ciszy, obwisłych żagli na środku jeziora. Naprawdę już nic i nikt nam nie pomoże -  tylko sam Pan Bóg ze swoją łaską. To On tchnie w żagle nowy wiatr, powiew swojej obecności. Kiedy to będzie? Spokojnie, Pan Bóg zna odpowiedni czas.

Wiadomo, że uczucia pozostają w harmonii z naszym życiem religijnym tylko na początku i u szczytu; w środku częściej przysparzają nam kłopotów i  złudzeń w odniesieniu do Boga, niż pomagają. Dlatego nie trzeba przykładać do nich zbyt wielkiego znaczenia. Ale nie należy też ich zupełnie zaniedbywać. Niech i one zdążają po swojemu do ostatecznego celu, również po drogach tajemnic różańcowych.

To nasze sprawy!

W rozmyślaniu tajemnic różańcowych nie powinniśmy poprzestać na  przyglądaniu się im z zewnątrz. Trzeba zrozumieć, że są to “nasze sprawy”, jakby historia rodzinna.

Nie można kochać tego, czego się nie zna. Jeśli więc Różaniec ma służyć miłości do Pana Jezusa i Matki Bożej, musi się łączyć z ich poznawaniem. O  jakie poznanie chodzi? Z grubsza wszelkie ludzkie poznanie rozumowe można podzielić na wiedzę i kontemplację. Wiedza prowadzi do samego sedna czy istoty badanej rzeczy, za to kontemplacja skupia uwagę na tym, jak ta rzecz lub osoba ma się do nas i my do niej. Dzięki wiedzy orientujemy się np., kim jest człowiek, natomiast kontemplacja odkrywa przed nami prawdę o tym, kim jest konkretny człowiek dla nas. Potrzebna jest nam i wiedza, i  kontemplacja – ale modlitwie różnie one służą.

Wiedza religijna, oświecona wiarą, jest niezbędna jako przygotowanie do  odmawiania Różańca. Trzeba przecież znać choćby podstawowe fakty historii świętej, pewne katechizmowe elementy teologii. Bez tego byłoby nam trudno zrozumieć, o co w ogóle chodzi w tej modlitwie. Dlatego przez całe życie musimy dbać o odpowiednie wykształcenie religijne, chociażby poprzez regularną lekturę Katechizmu. Trzeba pamiętać, że - właśnie dla potrzeb modlitwy - ważniejsza jest wiedza pogłębiona niż szeroka: nie tyle “dużo wiedzieć”, co “dobrze wiedzieć”. Dlatego lepiej dążyć do coraz lepszego uchwycenia tego, co istotne, a nie koncentrować się na tym, co drugorzędne (między innymi po tym zresztą można odróżnić autentyczne cztery Ewangelie od wtórnych ewangelii apokryficznych: te ostatnie sprawiają zawsze wrażenie baśni rozpalających ciekawską wyobraźnię, podczas gdy te pierwsze zachowują trzeźwą równowagę). Różaniec zawiera zawsze “tylko” te  piętnaście-dwadzieścia tajemnic - a więc materiał się nie rozszerza, jest ten sam dla wszystkich. Wiedza powinna nam pomóc w lepszym zrozumieniu, co  się znajduje w tych wydarzeniach pod zewnętrzną warstwą. Chodzi o to, by od tego, co widzialne, przechodzić do tego, co niewidzialne; od cielesnego do  duchowego. To nas dobrze przygotuje do rozmyślania tajemnic.

Samo rozmyślanie tajemnic nie jest jednak nabywaniem wiedzy teologicznej, nawet najgłębszej. Jest czymś więcej. Jego celem nie jest nic innego jak kontemplacja. (Kontemplacja to za duże słowo? Nie, bo Pan Bóg chce właśnie czynić w naszych duszach “wielkie rzeczy”.) Kontemplacja rodzi się, gdy poznajemy, że z kimś, kogo znamy, łączy nas miłość. Dostrzegamy tę więź i  radujemy się nią. Czujemy się osobiście związani, moje i jego sprawy stają się naszymi sprawami. Przecież właśnie o to chodzi w każdej modlitwie, także w Różańcu! Jednym z podstawowych wątków rozmyślania musi być to, jak się ma do mnie (do nas) Boże Narodzenie, Przemienienie, Ogrójec, Zesłanie Ducha Świętego…

Ten, kto przegląda swój album rodzinny, rzadko ogranicza się do wspomnień i  wzbogacenia wiedzy o bliskich. Raczej budzi w sobie poczucie więzi z tymi, których widzi na fotografiach: więzi rodzica z dzieckiem, brata z siostrą, męża z żoną, wnuka z dziadkiem itp. Widzimy wtedy nie tylko ludzi, ale i  to, co nas z nimi łączy. Także rozmyślanie tajemnic powinno być przeżywane jako przypomnienie obecności i działania bliskich Osób. Owszem, ta obecność i działanie nie ustało, lecz trwa. Należy pytać, jak to się dzieje w naszym życiu. W życiu całego Kościoła i w życiu poszczególnych jego członków. W  naszej Rodzinie.

Najprostsza kontemplacja to milczące przebywanie z Ukochanymi Osobami: z  Maryją w Zwiastowaniu czy Nawiedzeniu, ze Świętą Rodziną w Bożym Narodzeniu czy Ofiarowaniu, z Panem Jezusem w Kanie, Ogrojcu czy na Krzyżu, z  Apostołami w pustym grobie po Zmartwychwstaniu… To wszystko przychodzi do  nas - razem z sakramentami - aby przemienić nasze ludzkie zwiastowania, ubogie narodziny, hojne ofiarowania, krzyże trudów i zmartwychwstania z  grzechów. Nie jesteśmy bowiem razem po to, aby się sobie przyglądać, lecz aby pozwolić Bogu nas przemieniać, aby czerpać z łask, nawracać się. Gdy Pan przechodzi tuż obok, trzeba prosić jak trędowaty, ślepy lub łotr: oczyść mnie, niech przejrzę, pamiętaj o mnie! A czasami po prostu jak Maria Magdalena: “nauczycielu dobry!”

O co się modlimy?

Zagadnienie rozmyślania tajemnic różańcowych, przy którym wciąż jesteśmy, jest dobrą okazją do przemyślenia intencji naszej modlitwy. Zawsze bowiem modlimy się z jakimiś intencjami. Mało kto zwraca jednak uwagę, że one nie są do tej modlitwy dodawane niejako z zewnątrz, lecz wyrastają z niej. W  łonie modlitw, które wypowiadamy, znajdują się wszystkie intencje, które były i będą zgłaszane do końca świata.

Warto zastanowić się nad tym, dlaczego na samym początku każdego dziesiątka stoi Modlitwa Pańska. Jest ona swoistą deklaracją intencji i prośbą o to, czego z nadzieją wyczekujemy. (Podczas gdy Zdrowaś Maryjo jest przede wszystkim kontemplacją i trwaniem w obecności.) Ojcze nasz to przecież w  istocie siedem próśb - jakby siedem głównych, powszechnych intencji Kościoła, poddanych Apostołom przez samego Zbawiciela: “Wy tak się módlcie”. Ten Kościół, Oblubienica, która tworzy jedno ciało z Chrystusem (ciało, do którego członków się zaliczamy) - jest najpierw zazdrosna o  chwałę Pańską, więc woła: “Święć się imię Twoje”. Nie tylko pragnie sama wielbić Boga, lecz troszczy się o to, aby wszyscy Go adorowali, jedynego prawdziwego Boga, a nie fałszywe bożki. Już tutaj uwielbienie splata się z  błaganiem. “Przyjdź królestwo Twoje” oraz “Bądź wola Twoja…” - to dwie kolejne prośby, w których z pragnienia chwały Bożej wynika potrzeba przemiany w nas i w świecie. Wiemy, że Pan Bóg chce naszego dobra, dlatego bez obawy prosimy w swoich sprawach: “Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj” (nie tylko “daj”, ale i “dzisiaj” - to dopiero śmiałe życzenie, które mogą wypowiadać jedynie dzieci, małe i pewne miłości Ojca!). Jednak jesteśmy jak najdalsi od sztucznego, pretensjonalnego “partnerstwa” z  Bogiem, świadomi własnej małości i grzechu: “I odpuść nam nasze winy…”, uzdrów nas! Czy można te słowa wypowiadać bez skruchy, bez świadomości, że  bez tego odpuszczenia będziemy winni, skazani i zginiemy? Pewnie jesteśmy też gotowi wynagrodzić za popełnione zło. Z prośbą o przebaczenie łączy się postanowienie poprawy, też ujęte w prośbę: “Nie wódź nas na pokuszenie”. Walka duchowa trwa: “Ale nas zbaw ode Złego”. Tak właśnie. Amen.

Szybko zauważono, że w tych siedmiu prośbach mieszczą się wszystkie prośby, jakie wypada i należy włączyć do modlitwy. Przejęcie się treścią Modlitwy Pańskiej - która jest streszczeniem Ewangelii - daje szczególną wrażliwość, pozwalającą właściwie formułować nasze szczegółowe intencje, tu i teraz. Zastanówmy się tylko zawsze, w której “strefie” Ojcze nasz znajduje się intencja, którą wybraliśmy w naszym Różańcu. Modlimy się o różne rzeczy: o  zdrowie, o deszcz, o zbawienie, o świętość, o wyzwolenie, o nawrócenie, o  przezwyciężenie pokus, o rozszerzenie wiary… Dla nas zwykle te sprawy mają wymiar konkretnej osoby, sytuacji, wydarzenia. I tak jest bardzo dobrze! Pan Jezus chce wchodzić w ten świat ludzkich konkretów, tak jak wszedł w  ludzką historię przez przyjęcie ludzkiej natury. Zgłaszając różne intencje, oświetlamy Panu Jezusowi drogę w głąb ludzkich nadziei i dramatów. A On chce w nie wejść, i to razem z nami, nawet przez nas! Chce od nas usłyszeć modlitwę w tej konkretnej intencji - i prawdopodobnie zechce się nami posłużyć, tak czy inaczej, w wypełnieniu prośby, którą Mu podaliśmy.

Jest tak dużo spraw, które - jak mówimy - trzeba przemodlić, żeby je w pełni ujrzeć i zrozumieć. W czasie Różańca spotykają się na jednym polu naszych dusz wielkie tajemnice wiary ze sprawami dnia powszedniego ludzi i  społeczeństw. Po stronie tych pierwszych są Boskie dary łaski - po stronie tych drugich odkrywamy często niemoc, ślepotę, niedojrzałość, upór… ale także tęsknotę, gotowość, oczekiwanie. Zaczerpnijmy więc teraz z Bożych łask i wślizgnijmy się z nimi w ten świat, który nawet się nie domyśla miłości Boga, a już z góry ją odrzuca lub nie ma na nią nadziei. Wejdźmy odważnie i ze spokojem w te wszystkie sprawy “beznadziejne”, których jest tak wiele: zakorzenione plugastwo naszych grzechów, złe życie ciągnące się dziesiątkami lat, nieznośny ból i paraliżujące cierpienie, rozkład całych społeczeństw, kryzys wiary nawet w Kościele… Zbyt często kapitulujemy także na modlitwie, jakby to wszystko było stracone, jakby “już tak musiało być”. A to nieraz jest ponura otchłań, w której jednak jakieś dobro czeka wyzwolenia od jedynego Zbawiciela. Prośmy, żeby “skruszył śmierci wrota”.

Czy pamiętamy obietnicę Pana Jezusa, że o cokolwiek - o cokolwiek dobrego -  będziemy prosili Ojca w Jego imię, da nam? Pan Jezus zaznaczył też, że  dobrze, abyśmy prosili o coś razem z innymi ludźmi. Dlatego właśnie, jak zwierzamy sobie wzajemnie troski, tak dzielimy się intencjami. Na tym również polega wspólnota grupy modlitewnej: modlimy się we wspólnej intencji. Zgodnie prosimy: Przyjdź, Panie Jezu.

Różaniec i Liturgia

Świat modlitwy katolickiej to szczególnie bogaty ogród. Różaniec zajmuje w  nim miejsce uprzywilejowane, ale oczywiście nie jedyne i – mimo wszystko -  nie pierwsze. Zresztą w życiu każdego z nas raczej nie zdarza się, że  modlimy się tylko na różańcu. Jak zatem ma się Różaniec do innych naszych modlitw?

Popatrzmy tylko na swoje życie: codziennie odmawiamy pacierz (rano i  wieczorem), modlimy się króciutko przed jedzeniem i po nim, czasem w ciągu dnia – być może w samym środku naszej pracy – powiemy coś w sercu do Pana Jezusa, do Jego Matki, do świętych, czasami tylko bez słów cieszymy się, że  Pan jest blisko (np. gdy przypomni nam o tym krzyż czy figura), przeżegnamy się, przyklękniemy na chwilę przed Najświętszym Sakramentem; oczywiście chodzimy na Mszę, przynajmniej w niedzielę i święta. Niektórzy odmawiają modlitwy brewiarzowe z Liturgii godzin, a jeszcze inni praktykują codziennie regularne, półgodzinne rozmyślanie. No i – odmawiamy nasz Różaniec. Cóż, zwykłe życie.

Można by powiedzieć, że w życiu modlitwy mamy jakby dwa bieguny. Jednym z  nich, zresztą faktycznym “źródłem i szczytem” naszego życia, jest Msza święta, wokół której rozmieszczone są wszystkie nabożeństwa liturgiczne; drugim jest pacierz, codzienny przejaw pobożności – razem ze wszystkimi naszymi modlitwami prywatnymi. Msza i pacierz - nie są to bieguny przeciwstawne, lecz uzupełniające się. Czyż nie jest prawdą, że Różaniec może spełnić – i spełnia – ważną rolę w ich uzgodnieniu? W uzgodnieniu naszych prywatnych modlitw z Liturgią, naszego domowego pacierza z Mszą świętą.

Zacznijmy od związku Różańca z Liturgią. Bogactwo Liturgii polega na tym, że daje nam ona dostęp do świętych Misteriów wiary. We Mszy świętej uobecnia się dla nas sam dramat Odkupienia: Ofiara Krzyża. Sam Pan Jezus –  umęczony i zmartwychwstały – staje realnie wśród nas w Najświętszym Sakramencie. Dostęp do Misterium zostaje otworzony, ale jak z niego skorzystać, jak wejść do otwartego Serca Jezusowego? Potrzebne jest coś więcej niż fizyczna obecność. Czasami wydaje się nam, że należy się skoncentrować na pewnych zewnętrznych czynnościach, na aktywności w  słowach, gestach, przeżywaniu wspólnoty. Czy na pewno tędy prowadzi droga? Można mieć obawy, że nie – i że skoncentrowani na tym, co MY robimy i  czujemy, pozostaniemy z dala od Drogi, która stanęła otworem. Niedawno Ojciec Święty przypominał, że “sprawowanie liturgii (…) powinno się charakteryzować głębokim poczuciem świętości. Dzięki niemu człowiek i  wspólnota mają sobie uświadomić to, że stają w szczególny sposób przed Tym, który jest po trzykroć Święty. (…) A więc odpowiednia może tu być tylko postawa przeniknięta szacunkiem, ową bojaźnią, która wynika ze świadomości, że się jest w obecności majestatu Bożego”. Uzyskiwanie takiej postawy jest także sprawą pewnego wewnętrznego wyrobienia, osobistego ducha modlitwy, który pozwoli nam czerpać z Modlitwy Kościoła. Oto ważna rola Różańca, który na co dzień wyrabia w nas nadprzyrodzony nawyk skupienia uwagi na  sprawach Bożych, uczy wnikania w tajemnice wiary. W ten sposób Różaniec służy Mszy: nastawia dusze na to, co ważne, chroni przed nadmiarem słów, wprowadza zdolność przebywania w ciszy, uczy zachowywania porządku, a  przede wszystkim zachęca do adoracji. Jest to modlitwa oparta na  wspominaniu Misteriów i na przebywaniu w Obecności – i jako taka doskonale wprowadza nas w istotę Mszy.

Dzisiaj często czytamy ubolewania, że dawniej ludzie w kościele pozostawali bardzo bierni: “nie uczestniczyli we Mszy, tylko odmawiali Różaniec”. Czy to jednak znaczy, że dziś uczestnictwo we Mszy się polepszyło, że jesteśmy lepsi? “Niekiedy nasi dziadkowie i babcie w swym «braku uczestnictwa» uczestniczyli we Mszy w sposób głębszy i aktywniejszy niż my, zwłaszcza gdy jesteśmy na nowoczesnej Mszy rockowej i koncentrujemy się na muzyce – tak mówił kilka lat temu wieloletni przełożony kongregacji odpowiedzialnej za  liturgię, czcigodny kard. Paul Mayer OSB. - Myślę, że powinniśmy się przeciwstawiać zwłaszcza idei, że robimy coś tylko wtedy, gdy mówimy, śpiewamy, wykonujemy gesty – a w innym przypadku nic się nie dzieje”.

Powinniśmy zatem uświadomić sobie wewnętrzną więź, jaka w naszym życiu ma  zachodzić między uczestnictwem we Mszy i odmawianiem Różańca: to nie są  dwie odseparowane sprawy, raczej naczynia połączone. Różańcowe rozmodlenie przyzwyczaja nasz ludzki smak duchowy do manny z nieba, uwalnia od  pożądania ziemskiego “mięsa i cebuli” – i w ten sposób uwalnia nasze uczestnictwo we Mszy od bardzo świeckiego pragnienia duchowej rozrywki. A  Msza nadaje sens naszemu Różańcowi: to, co w Różańcu, wspominamy i  przywołujemy mocą wiary i nadziei, staje się realnie obecne we Mszy, w  zasięgu naszej miłości.

Liturgia nie zastępuje Różańca ani Różaniec Liturgii. Różaniec otwiera nam oczy, a Msza napełnia je prawdziwym blaskiem. “Błogosławieni czystego serca”!

7. RÓŻAŃCOWA CODZIENNOŚĆ

Ciągle to samo

W naszych modlitwach ciągle wracamy do tego samego. Te same są nawet słowa, zwłaszcza w Różańcu. Dlaczego tak jest, skoro na pierwszy rzut oka nie wygląda to atrakcyjnie?

Był taki dowcip o człowieku, który na propozycję pójścia do teatru odparł grzecznie: “dziękuję, już tam byłem”. Nie wyobrażał sobie, że do teatru można chodzić wielokrotnie i nie mieć dość. Nie widział sensu w powtarzaniu tych wizyt, wydawało mu się pewnie, że za każdym razem jest tak samo -  nudnie i niezrozumiale. Nam jednak nie o teatr chodzi. Przypominam sobie -  ze wstydem, ale i z uśmiechem - jak idąc z ojcem jako mały chłopiec na  niedzielną Mszę, wygłosiłem buntowniczą przemowę, że w kościele “co tydzień jest to samo” (powodem buntu była tak naprawdę niemożność oglądania teleranka, nadawanego jak na złość w porze porannej Mszy). Uznałem więc, że  uczestniczenie w czymś, co się powtarza, nie ma sensu. Raz wystarczy. Raz na jakiś czas.

Problem jest dla nas ważny. W końcu Różaniec polega na powtarzaniu. Tam ciągle i ciągle powtarza się te same słowa. Wielu ludziom właśnie to nie podoba się w Różańcu. Czy to poważne, tak nieustannie powtarzać najprostsze modlitwy?

To zależy, o jakie powtarzanie chodzi. Na przykład powtarzamy uderzenia młotkiem, gdy chcemy wbić gwóźdź w ścianę, powtarzamy lekcje, gdy chcemy sobie wbić do głowy potrzebne formuły. Coś z tego jest w Różańcu: nie wystarczy raz lub kilka razy powtórzyć natchnioną modlitwę, aby pojąć jej treść. Poza tym powtarzamy jakieś słowa, gdy chcemy kogoś zapewnić, że  traktujemy je poważnie. Tak też jest w naszej modlitwie: chcemy zaznaczyć, że prosimy o coś świadomie i usilnie. Powtarzamy nasze prośby również wtedy, gdy to, o co prosimy, jest nam stale potrzebne. (Stąd pana, który codziennie prosi o gazetę w kiosku, wcale nie gnębi to powtarzanie: “Poproszę gazetę!”) Tak jest z modlitwą różańcową. Nasze życie jest pełne powtórzeń, a Różaniec wcale się tu nie wyróżnia!

Zgoda, ale to jeszcze nie wszystko. Do tej pory mówiliśmy o takim powtarzaniu, które ma nam coś dać. Powtarzamy więc dopóty, dopóki nie uzyskamy czegoś: odkładamy młotek, gdy wbijemy gwóźdź; uczeń przestanie powtarzać, gdy już umie na pamięć; przestaniemy prosić, gdy otrzymamy; przestaniemy powtarzać zapewnienia, gdy stwierdzimy, że nam zaufano… A w modlitwie jest inaczej: powtarzanie słów jest tam sposobem zbliżania się do  tego, co one oznaczają. W Różańcu prośby - z których złożona jest Modlitwa Pańska - nie zajmują pierwszego miejsca. Jest ono zarezerwowane dla bezinteresownych słów Pozdrowienia Anielskiego (do których dołączamy oczywiście także prośbę o wstawiennictwo). Zresztą istotą Różańca - tak jak istotą każdej prawdziwej modlitwy - nie jest załatwienie czegoś, ale trwanie w czymś. Trwanie w Obecności.

Jesteśmy ludźmi. Nużą nas słowa i gesty powtarzane często, regularnie - ale tylko wtedy, gdy oczekujemy czegoś od nich samych. W sprawach Bożych powtarzanie słów i gestów jest niezbędne, jednak nie chodzi o same te słowa i gesty, lecz o rzeczywistości, do których one kierują. W naszym stosunku do Mszy, Pisma czy Różańca może więc pojawić się dziwna mieszanka znużenia i tęsknoty: znużenia tym, co ludzkie i ograniczone, tęsknoty za tym, co  Boskie i wieczne. Tęsknota będzie ciągnęła, znużenie będzie odpychało. Jednak nasz rozwój nie będzie polegał na porzuceniu powtarzalnych formuł -  obrzędów Liturgii, słów Pisma, modlitw Różańca - lecz na odkrywaniu w nich tego, co budzi nieugaszoną tęsknotę. Zresztą nie tyle w nich, ile przez nie. Doskonałość świętych nie polegała na lekceważeniu “drugorzędnych” form: oni kochali najdrobniejsze szczegóły liturgicznych ceremonii przepisanych przez Kościół (św. Teresa z Avila zapewnia, że za każdy oddałaby życie!), uczyli się na pamięć słów Pisma. Było to możliwe tylko dlatego, że te ceremonie i słowa były dla nich jak rąbek szaty Jezusowej, za który chwyciła chora niewiasta; szata była bardzo ważna - bo jeszcze ważniejsza była ubrana w nią Osoba! Święci nie szukali Jezusa odartego z  szat, z szat odarli Go oprawcy. I my zatem nie szukajmy spotkania z Bogiem poza słowami i gestami. Gdy nas nużą, nie bójmy się i nie denerwujmy. Spokojnie recytujmy słowa nasycone blaskiem z nieba.

Są dwie kategorie ludzi, którzy w ogóle nie skarżą się na znużenie powtarzaniem Zdrowasiek. O świętych już wspomniałem. Drudzy to ludzie znajdujący się w niebezpieczeństwie. Pierwszymi kieruje dojrzała miłość, drugimi - zwykła bojaźń. Różnica jest zasadnicza, a przecież i jedni, i  drudzy doświadczają czegoś podobnego: po prostu mówią do Kogoś.

Choroby modlitwy

Wszyscy wiedzą, że są takie choroby, przez które każdy – lub prawie każdy –  musi przejść, zwykle w dzieciństwie. Samo ich występowanie nas zbytnio nie martwi, chcemy tylko, aby choroba szybko minęła i przebiegała bez powikłań. Spodziewamy się, że silny organizm, odpowiednio wzmocniony, szybko poradzi sobie z kłopotem i wyjdzie z walki uodporniony na groźniejsze przypadki. O  ile więc żadna choroba nie jest dla człowieka stanem naturalnym, nad wieloma z nich nie załamujemy rąk i nie dramatyzujemy, gdyż jesteśmy pewni szybkiego wyzdrowienia. Nigdy jednak nie wolno choroby lekceważyć.

Bardzo podobnie jest w życiu duchowym, które też ma swoje przejściowe stany chorobowe, opisywane po wielekroć przez wielkich znawców – świętych i  mądrych teologów. Doświadczenie należące do tradycji wiary ostrzega, że na  drodze rozwoju duchowego rzeczą prawie zwykłą są rozmaite kryzysy, przez które przechodzi niemal każdy, w większym lub mniejszym nasileniu, kto nie stoi w miejscu, lecz idzie do przodu. Jednak między tymi chorobami duchowymi i cielesnymi zachodzi ważna różnica - choroby ducha o wiele trudniej wykryć i należycie zdiagnozować, a już najtrudniej to uczynić samemu zainteresowanemu. Człowiek w gorączce nieraz nie jest w stanie stwierdzić, jaką ma temperaturę, ale zawsze może skorzystać z termometru; jedynym termometrem człowieka przeżywającego gorączkę duchową może być doświadczony kierownik duchowy. Bez pomocy tego ostatniego najczęściej naszych chorób duchowych nie zauważamy albo – przeciwnie – przesadzamy z  nimi, wpadając w duchową hipochondrię; albo stawiamy złą diagnozę, dopatrując się powodów słabości akurat nie tam, gdzie one są. Tak jak nie wystarczy czytać podręcznik medycyny, aby się leczyć – tak samo nie wystarczy czytać nawet najmądrzejsze książki o życiu religijnym, aby rozpoznać, co nas trapi, i uleczyć się z tego. Zawsze potrzebny jest lekarz duszy – kierownik duchowy (którego nie należy utożsamiać ze spowiednikiem; ten ostatni musi być przede wszystkim szafarzem sakramentu pokuty, a do tego wystarczy kapłańska władza odpuszczania grzechów i pewne rozeznanie w  sprawach sumienia; od kierownika duchowego wymaga się natomiast umiejętności prowadzenia dusz). Jest jednak prawdą, że jakaś podstawowa informacja o zagrażających nam chorobach przyda się każdemu, jak szkolenie z pierwszej pomocy.

Wszystkie przebywane choroby duszy mają wpływ na naszą modlitwę, także na  nasz Różaniec i właśnie poprzez stan modlitwy dają się zauważyć. Wśród tych chorób są i takie, które są charakterystyczne dla religijnego dojrzewania, być może najciężej przeżywane. Nie są to już lekkie, choć dotkliwe katarki początkujących, ani jeszcze nie chwilowe dolegliwości szczytowych etapów rozwoju wewnętrznego, lecz ciągnące się grypy (czasem te beztemperaturowe, czasem te z powikłaniami), które trzeba cierpliwie wyleżeć przyjmując lekarstwa i popijając sok malinowy. Nie ma innej rady.

Wiek religijnego dojrzewania jest narażony na trzy główne choroby: gorączkę niecierpliwości, zagubienie i znużenie.

Gorączka niecierpliwości przejawia się w nadmiernej aktywności. Czy może być nadmierna aktywność w modlitwie? Owszem, zachodzi ona wtedy, gdy modlitwa staje się naszym gadatliwym monologiem, owym ganionym przez Pana Jezusa pogańskim wielomówstwem, kiedy zapominamy, że i Pan Bóg ma nam coś do powiedzenia oraz że to On ma decydujący głos w sprawach naszego życia, także życia wewnętrznego. Niecierpliwość prowadzi między innymi do  zbytniego mnożenia modlitw, dodawania sobie ciągle nowych litanii, koronek, nowenn. Może też polegać na tym, że ktoś odmawia coraz więcej Różańców, nie zważając na jakość modlitwy, zapominając, do kogo i o czym mówi. Dopiero z  czasem pojawi się świadomość, że rzecz nie w liczbie, ale w pobożności, w  oddaniu ducha.

Inną chorobą dojrzewania jest zagubienie. Właśnie gdy Pan Bóg przejmuje inicjatywę i wyraźniej zaczyna nas prowadzić swoimi niewidzialnymi ścieżkami, my tracimy naszą ludzką pewność i orientację. Dzięki darom Ducha Świętego zmienia się, pogłębia rozumienie spraw Bożych i ludzkich, ale oznacza to równocześnie, że musimy porzucić pewne dotychczasowe przyzwyczajenia.

Obok wymienionych wyżej dwóch niedomagań występuje trzecie, charakterystyczne dla wielu osób już dość zaawansowanych w życiu duchowym: znużenie. Nie jest to oczywiście znużenie samym Bogiem, lecz znużenie różnymi praktykami religijnymi, nieraz bardzo pożytecznymi. Gdy dusza rwie się jakby wprost do Boga, a w sercu pojawia się znużenie codziennością, pojawia się wielkie niebezpieczeństwo faktycznego zejścia z dróg prowadzących do Boga i życia wiecznego. To znużenie jest pokusą, a bywa grzechem. W naszych katechizmach figuruje wśród grzechów głównych, pod nazwą “lenistwa w służbie Bożej".

Każda z trudności życia wewnętrznego uwidacznia się w modlitwie. Każda ma  swój wpływ na sposób odmawiania Różańca i na nasz stosunek do tej modlitwy.

W mroku

Nie odmawiamy Różańca sami. Razem z nami modli się Duch Święty. On będzie dla nas światłem, gdy na drodze zastaną nas mroki nocy.

Stare regulaminy Żywego Różańca przewidują, że comiesięczne zebranie powinno się zaczynać modlitwą do Ducha Świętego. Dopiero potem, już po  referacie czy lekturze, a więc pod koniec, obecni mają odmówić dziesiątek Różańca.

Nie ma w tym nic dziwnego, że zaczynamy od zwrócenia się do Ducha Świętego. Pocieszyciel posłany od Ojca i Syna jest nam dawany, aby sprawiał w nas, z  naszym udziałem, dobre dzieła, które są potrzebne dla naszego uświęcenia i  dla nadprzyrodzonego dobra innych. Bez Ducha Chrystusowego nic nie zdołamy uczynić, także w modlitwie. I dlatego także zanim zaczniemy się modlić Różańcem, należy poprosić, by Duch Święty w nas się modlił i uczył nas modlitwy. To taka modlitwa o dobrą modlitwę. Modlitwa do Ducha Świętego, aby wprowadził nas “wewnętrznym przejściem” w tajemnice Jezusa i Maryi. Można bowiem przyglądać się tym Tajemnicom od zewnątrz, mało z nich rozumiejąc. Żeby pojąć więcej, trzeba być wprowadzonym przez Ducha Świętego. On bowiem jest – jako Duch – znawcą wnętrza spraw Bożych.

Proszę sobie nie wyobrażać, że piszę tu o jakichś nadzwyczajnych łaskach czy charyzmatach, które zwykle kojarzy się z działaniem Ducha Świętego. To  nie tak. Chodzi o Jego ciche działanie w duszy chrześcijanina złączonego żywotnie z Chrystusem przez wiarę, sakramenty i dobre uczynki. To się dzieje w nas – o ile współpracujemy z dawaną Łaską i o ile współpracujemy z  nią intensywnie. Odmawianie Różańca jest zaś formą współpracy z Łaską, instrumentem uświęcenia nas i bliźnich.

Ba, ale trudno nam idzie ta współpraca. Właściwie to polega ona na zgodzie – naszej ludzkiej zgodzie – na to, żeby Pan Bóg uniósł nas na swoich skrzydłach. Miła perspektywa, nieprawdaż: zgodzić się na to, a potem unosić się na wysokościach? Jednak nie tak to wygląda. Uświęcamy się na ziemi i  jako ludzie – to nie ulega zmianie. Dlatego – nie ma się co łudzić –  wspomniany proces współpracy z Łaską i natchnieniami Bożymi przysporzy nam sporo rozdarcia. Jak bowiem wędrować na wyżynach z Duchem Bożym, pozostając w ziemskich dolinach, w ludzkich uwarunkowaniach? Ale właśnie o to chodzi.

Wspomniałem wcześniej o jednej z chorób religijnego dojrzewania: o  zagubieniu. Zdarza się ono tym, którzy zostali przez Ducha Świętego wezwani do przejścia od rozmyślania tajemnic do ich kontemplacji. Rozmyślanie to  sprawa ludzka: czyta się teksty, ćwiczy się wyobraźnię i rozum, wybiera się samemu czas i miejsce. I tak może trwać latami. Tymczasem po cichu, “jak złodziej”, zbliża się do nas Duch Święty i skłania do czegoś doskonalszego. Podczas gdy my pracujemy pobożnie nad naszym Różańcem, On już wewnątrz tego rozmyślania zasadza nową, nieznaną nam roślinę nadprzyrodzonej kontemplacji. Czasem zdarza się – o jakże szczęśliwy to przypadek – że ta  roślina przyjmuje się bez kłopotu, a ogrodnik – czyli my – bezbłędnie odkrywa jej wartość. Zwykle jednak bywa inaczej!

To, co Bóg zasadził, ma kształt i zapach nieznany człowiekowi, jak manna dawana Izraelowi na pustyni. Już przywykliśmy do ludzkich owoców rozmyślania różańcowego, a teraz w środku naszej modlitwy wyrasta coś, czego nie rozumiemy, nie znamy. Czy to aby nie chwasty?

No właśnie, tak zaczyna się to zagubienie, które czasem towarzyszy rozwojowi modlitwy. Wynika ono stąd, że pomyliliśmy środek i cel. Celem modlitwy jest kontemplacja, sprawiane przez samego Boga nasze przebywanie w  Jego Tajemnicach. Do kontemplacji idziemy przez rozmyślanie, ale pewnego dnia ono przestaje być tak ważne jak kiedyś. Nawet zaczyna być niemożliwe do przeprowadzenia. Wtedy zaczynamy się trapić i buntować, jesteśmy zagubieni. To, co było dobre, bardzo dobre do tej pory – nagle przestało takim być? Niemożliwe. Jak się postaramy, to wszystko wróci do normy. Tak?

Niekoniecznie. I nie w tym problem, że odeszła łatwość rozmyślania, zadowolenie z niego płynące, spokój. Ważne jest tylko to jedno: czy wzrasta miłość, pamięć o Bogu obecnym tu i teraz, o wewnętrznym Gościu naszej duszy, który widzi cały czas nasze myśli i uczynki – i o którym i my teraz nie możemy zapomnieć? Oto kontemplacja, przynajmniej jej początki: widzieć wszystko razem z Bogiem, razem z Nim cieszyć się z tego, co Go cieszy, razem z Nim smucić się tym, co Go smuci. Cóż z tego, że dawniej tak miło było się skupić na modlitwie, tak pięknie płynęły Zdrowaśki? Zyskaliśmy “większe dary”, tamto odeszło jak dzieciństwo. Nic nie przeszkadza nam bawić się czasem wspomnieniem, ale żyć trzeba bez ucieczek w tył.

Gdy bierzemy różaniec do ręki, westchnijmy do Ducha Świętego, żeby nas bezbłędnie prowadził swoim darem rozumu – gdy będziemy odmawiali modlitwę i  potem. Niech to będzie ufna i odważna modlitwa: zabierz co uważasz; daj, co  chcesz; wszystko jest Twoje. Jeśli jednak obawiamy się tych słów, Pan Bóg przyjmie także inne: nie pojmuję tego, co się dzieje; Ty sam mnie prowadź! Czy sądzicie, że taka modlitwa może nie być wysłuchana?

Gdy nic nie możemy…

Jedna z legend o św. Krzysztofie przedstawia go jako siłacza przenoszącego ludzi przez rzekę. Pewnego dnia wziął na ramiona małego chłopca. Był bardzo zdziwiony, gdy na środku rzeki poczuł, że dziecko stało się bardzo ciężkie i że nie może go już nieść. To nie było omdlenie: dziecko okazało się Dzieciątkiem, a siłacz – słabym dzieckiem…

Jakże często przystępujemy do Różańca jak siłacz. Cóż to dla nas: zmówić jeden dziesiątek albo nawet cząstkę. A choćby i wszystkie trzy części, niechby i cztery! To prawie tak jak przenieść malca na drugą stronę płytkiej rzeki. A my jesteśmy różańcowymi siłaczami, wykwalifikowaną siłą modlitewną! Bierzemy się więc jak zwykle za Różaniec, i… coś jest nie tak. Słowa grzęzną jak stopy w mule, myśl nie chce się biec dalej. Niby nic wielkiego. Jakby zmęczenie. Jednak zmówienie dziesiątka Zdrowasiek okazuje się bardzo trudne. Gorsza forma? Jakiś trudniejszy dzień? Być może. Jednak następnego dnia albo po paru dniach znów to samo. Co się dzieje? Zaczynamy się niepokoić. Czyżby koniec naszej modlitwy i przywiązania do Różańca, o  którego odmawianie prosi Matka Boża i które zaleca tradycja katolicka?

Jest bardzo wiele powodów, dla których odmawianie Różańca może się stać dla kogoś bardzo trudne. Mogą to być nasze zaniedbania, grzechy, zwykłe zmęczenie, jakiś błąd w sposobie rozmyślania, zła pora itd. O tym wszystkim trzeba pamiętać i trzeba to zbadać. Tu możemy sami coś poradzić: trzymać się dobrych postanowień, żałować za grzechy i się wyspowiadać, odpocząć, poprawić sposób modlitwy, wybrać inną porę. Istnieje jednak jeszcze jeden powód, który – w odróżnieniu od tych wymienionych wyżej – w ogóle od nas nie zależy. Dlaczego dziecko niesione przez św. Krzysztofa stało się nagle tak ciężkie, i to na samym środku rzeki? Z tego samego powodu, dla którego tak bardzo ciężki zrobił się nagle, i też w samym środku (życia), nasz zwykły dziesiątek Różańca.

Zwykle patrzymy na modlitwę jak na dzieło ludzkie zwrócone ku Bogu. I tak jest: modlitwa to jedno z najbardziej naturalnych zachowań człowieka. Modlitwa chrześcijańska to jednak dzieło i ludzkie, i Boże. I nie jest tak, że w modlitwie człowiek mówi, a Pan Bóg tylko słucha; w rzeczywistości Pan Bóg podpowiada nam dyskretnie – od wewnątrz i od zewnątrz – co i jak mamy mówić. Widzieliście dziecko, jak uczy się od starszych trudnych słów, a  potem probuje mówić tak, jak dorośli? Właśnie tak jest z nami: powtarzamy albo to, co nam Bóg niezauważalnie od wewnątrz podpowiada, albo to, co z objawionych słów Bożych zachowaliśmy w naszej pamięci. Ileż w tym nieporadności! Dziecko, gdy przedwcześnie zaczyna mówić od siebie, po  prostu bełkoce; my też bełkocemy na modlitwie (wielomówni jak poganie), gdy chcemy coś powiedzieć bez pomocy Bożej. Dlatego – o czym mówiłem na  początku książeczki – elementarzem modlitwy są dla nas słowa powtarzane za  Bogiem (lub Jego świętymi ulubieńcami): Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo, Psalmy, teksty Mszy świętej. (Pewien mój znajomy mawia – pięknie i słusznie – że te  stare modlitwy, nieraz w brzmieniu nieco archaicznym, to właśnie te, “do których Pan Bóg przywykł”; przez wieki to właśnie one były używane jako miłosne zaklęcia.) To jest rzeczywiście elementarz naszych modlitw, które wystarczą nam do końca życia. Więcej: wystarczą nam na wieczność. Taką mają nadprzyrodzoną głębię. I dlatego przez wieki zastanawiali się nad nimi święci, teologowie, filozofowie, pisarze. Z samych komentarzy do Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo można by zbudować wielką bibliotekę! I tu właśnie zaczyna się nasz problem: musimy do tych słów wewnętrznie dorastać. Musimy dorastać do Różańca.

Niesamowite wrażenie robi dziecko, które nauczywszy się paru poważnych terminów lub zdań, zaczyna ich używać. Cieszymy się z jego rozwoju, ale nie jesteśmy pewni, czy rozumie, co mówi. (Niektórzy nawet się tym gorszą, chcieliby, żeby dziecko było bardziej autentyczne, więc każą mu nadal mówić po dziecinnemu, ucząc wyłącznie prostych modlitw. Co za błąd! Dziecko zaczynające się modlić musi również w warstwie językowej zetknąć się z  czymś większym od niego, nawet z czymś niezrozumiałym, w przeciwnym razie z  czasem dojdzie do wniosku, że religia i modlitwa to rzeczy infantylne, zależne bardziej od psychologii niż od Objawienia.) Dziecko musi systematycznie dorastać do tego, co powtarza za innymi. Na modlitwie nie jest inaczej: powoli dorastamy do słów, które wypowiada w nas Duch Boży, a  które my za Nim recytujemy.

Musimy dorastać! A tymczasem najczęściej się zdarza, że albo już się uważamy za dojrzałych, już wszystko wiemy, albo przeciwnie – sądząc, że  więcej nam nie trzeba, że jesteśmy prości, zakopujemy powierzony talent. Z  pewnością to nie kwestia wyboru, lecz złej skłonności, pozostałość po  grzechu pierworodnym. Reagujemy tak, żeby pozostać przy swoim. Abyśmy jednak szli dalej, Pan Bóg zabiera nam poczucie siły, młodzieńczą tężyznę lub starczą rutynę. On cieszy się naszymi ludzkimi wysiłkami, ale chce czegoś więcej - współpracy. A współpraca nie wychodzi, jeśli ktoś ufa zbytnio we własne siły. Pan Bóg kochał siłacza Krzysztofa, dlatego aby go  uleczyć, udzielił mu lekcji w środku rzeki. Pan Bóg kocha nas – i dlatego Różańce stają się czasami tak nieludzko ciężkie. “Beze Mnie nic nie możecie uczynić” (J 15, 5), nawet prostego dziesiątka porządnie zmówić…

Tylko dla dorosłych

Było tak miło z tym naszym Różańcem, a tu pewnego dnia zaczyna uwierać. Więcej zmartwienia niż radości, nie tak miało być. Człowiek myśli: “na nic ta modlitwa”, tymczasem Pan Bóg właśnie zaczął działać: oczyszcza nas ze  złudzeń i z próżności. Kto powiedział, że Różaniec nie boli?

Chciałoby się odmawiać Różaniec w ciszy pobożności, splatać ze Zdrowasiek estetyczne wianuszki, wypowiadać modlitwę z uczuciem, że sama słodycz rozchodzi się po całej duszy? Albo o wszystko zadbać, wszystko przewidzieć, wszystko zaplanować – żeby Pan Jezus przyszedł już do naszej duszy na  gotowe, jak gość, któremu właściciel ofiarowuje nocleg i przystań w  posprzątanym rodzinnym hoteliku? A może chciałoby się iść z Różańcem krok po kroku po stopniach odczuwalnej świętości, z zadowoleniem, że “idzie dobrze”? Czy tak?

A tu pobożna cisza się ulotniła, Zdrowaśki zupełnie niekształtne i jakby podwiędłe, wychodzą z ust jak komendy automatu. Wszystko się rozsypało, w  porze Różańca natrętny gość i uparta senność, mnóstwo spraw na jutro i  dzieci płaczą, nawet nie wiem, gdzie w duszy Pan Jezus znajdzie sobie krzesło, by przysiąść na chwilę w harmidrze… Marzenia o słodyczy doskonałości zostały za nami – i martwię się coraz bardziej, że nic Panu Bogu po mojej modlitwie, a świętym już nie będę…

Wtedy mówi się: “no cóż, skończyło się dzieciństwo, a zaczęło życie; musisz się pogodzić, że nie jesteś mistykiem”. Tak? Nie! Jedyne z czym musimy się pogodzić, to życzenia Boga względem nas. To przychodzi najtrudniej, ale o  to właśnie chodzi – także w Różańcu. A przecież nic, co się z nami dzieje, nie umyka Bożej opatrzności: On chce lub pozwala, byśmy stracili zadowolenie i pewność siebie, błogość i zauroczenia. Mając tego świadomość, musimy uparcie powtarzać: “Oto ja służebnica Pańska” – niech mi się rozpadną moje plany według słowa Twego. Różaniec w garści.

***

Chciałoby się odmawiać Różaniec w poczuciu, że nasze słowa nigdy nie kłamią? Że chcemy chwały Bożej i przyjścia Jego królestwa, odpuszczamy winowajcom, naprawdę nie chcemy żadnego grzechu, unikamy pokus, kochamy Matkę Bożą jak Anioł, już myślimy o “godzinie śmierci naszej”? Ze  świadomością, że już jesteśmy porządnymi ludźmi, a jutro będzie jeszcze lepiej? Że jesteśmy tacy piękni i tacy dobrzy jak nasz Różaniec? Właśnie tak?

A tu ciągle życie sobie i modlitwa sobie, co drugie słowo w Różańcu brzmi jak wyrzut sumienia, wielkie słowa na ustach, a w uczynkach małość… Jeszcze świeża pamięć grzechu, w oczach, w uszach, pali złość po sprzeczce przed minutą, nie mamy siły przemienić swojego życia, nie mamy pewności, co się stanie, gdyby przyszła silna pokusa…

Wtedy mówi się: “nie, w takim stanie to nie wypada się modlić; najpierw uporządkuj swoje życie”. Nieprawda! Różaniec to sznur, po którym cię Matka Boża wyciągnie nawet z rozpalonego kotła grzechu i namiętności. Teraz czujesz tylko gorący powiew – lecz gdy puścisz ten sznur, wpadniesz w  ogień! Trzymajmy się więc mocno. I zdobądźmy się nareszcie na odwagę: gdy przyjdzie pokusa, a nawet sam grzech – weźmy różaniec i pokażmy go  przeciwnikowi jak broń! To nic, że różaniec parzy ręce grzesznika (wypalanie brudu musi boleć). Korzystajmy dobrze z tego czasu, bo on jest również łaską: wiemy, jak słabi jesteśmy, jak bardzo potrzebujemy pomocy. Chleb najlepiej smakuje głodnemu, powietrzem zaciąga się z radością niedoszły topielec – smak modlitwy i zbawienia zna najlepiej ten, kto został wyrwany ze śmierci wiecznej. “Grzech mój jest zawsze przede mną”. Różaniec w garści.

Nie wolno nam chcieć roztargnień i pogodzić się z grzechami. Zawsze jednak musi być w nas także głębokie przekonanie, że choćby nie wiem co, Różaniec pozostaje skarbem i lekarstwem dla nas. Nawet gdyby któregoś dnia z  paciorków zostały tylko słowa: “Jezus, Maryja”, połączone nie drucikiem czy sznureczkiem, lecz naszą bezsilnością i łzami, z kornym pocałunkiem w  miejscu krzyżyka. Nawet wtedy…

Cudowna broń

Bywało, że Różaniec przedstawiano jako oręż w wojnie duchowej ze złem. To  szczera prawda. Dzisiaj wielu chrześcijan unika jak ognia mówienia o swej wierze w kategoriach walki i zmagania. Zupełnie inaczej niż św. Paweł, który chętnie przedstawiał życie chrześcijanina jako walkę ze złem i  grzechem, a wiarę i inne cnoty chrześcijańskie porównywał szczegółowo do  zbroi i oręża. Nie chodziło zresztą tylko o literackie porównania; nasze życie - o ile go nie przesypiamy - jest naprawdę dramatyczną walką, w  której stajemy wobec rzeczywistego, groźnego przeciwnika (i to potrójnego: szatana, osobistej skłonności do grzechu i bezbożnych sugestii płynących ze  świata), a u kresu zmagania jest po prostu życie lub śmierć, i to w  znaczeniu ostatecznym: niebo lub piekło, życie wieczne lub potępienie. Wobec natarczywości zła nie mamy innej rady: si vis pacem, para bellum -  “jeśli chcesz pokoju, szykuj się do wojny”. Tak mówili starożytni, a my, chrześcijanie, to powtarzamy, ale myślimy o takim wiecznym pokoju, którego nie może dać świat, i o wojnie duchowej, którą toczy się ze złem, a nie z  innymi ludźmi.

Tymczasem często zachowujemy się tak jak ludzie, którzy znajdując się na  środku pola walki, starają się to zignorować albo udają, że ich to nie dotyczy, jakby mogli być neutralni. A przecież już otrzymaliśmy od Boga kartę mobilizacyjną (w Chrzcie), wydano nam pełny ekwipunek żołnierski (w Bierzmowaniu) i otrzymujemy regularnie swój przydział Chleba powszedniego (w Eucharystii). Nie czas na mazgajstwo lub pacyfistyczne mrzonki, powołano nas do słusznej obrony państwa Bożego, do wojny sprawiedliwej. Kto nie walczy, ten zaraz upada - ginie sam i osłabia swe szeregi. “Każdy ma swoje Westerplatte”. Dlaczego więc, nieboraku, kręcisz się bezładnie wśród strzelaniny, gdy potrzebna jest każda para rąk?

Historycy wojen i znawcy militariów wiedzą dobrze, że każda epoka ma swoją “cudowną broń” i różne wojenne wynalazki - czasem takie, które nas słusznie przerażają. Ale - skoro już poszliśmy szlakiem militarnych porównań zasugerowanych przez św. Pawła - pomyślmy o takiej cudownej broni, której od wieków nic nie zastąpiło w walce duchowej: o Różańcu.

Stop! Nie traktujmy tych porównań z wojnami ziemskimi i materialną bronią zbyt dosłownie, gdyż mogłoby to nas sprowadzić na manowce. Walka duchowa, w  której Różaniec jest orężem modlitewnym, toczy się najpierw w nas samych. To tutaj trwa oblężenie duszy przez pokusy, mordercza walka albo hańbiąca kapitulacja, klęska lub zwycięstwo. Najczęściej jest to długa wojna pozycyjna, gdy trzeba trwać w zimnych okopach, bez satysfakcji łatwych zwycięstw. W nocy wiary, z Różańcem gotowym do strzału.

Naprawdę cudowna broń z tego Różańca. Na przykład: posiada automatyczny celownik, noktowizor - dzięki któremu widzimy w nocy: oświetlamy mroki niewidzialnym światłem rozważanych Tajemnic. Pozornie mamy przed sobą tylko zwykłe sytuacje - domowe, zawodowe itp. Bez Różańca i jego noktowizora proza życia zamazuje się w jedną wielką szarość, nic nie widać; a dzięki Różańcowi, poprzez Zwiastowanie, Eucharystię, Ogrójec czy Wniebowzięcie zaczynamy widzieć i świat, i nasze postępowanie prawdziwiej, we właściwych proporcjach i wyraźnych konturach. Nagle okazuje się, że w tej pozornej szarości coś się dzieje, na swój sposób powtarza się “Oto ja służebnica Pańska”, “Uczyńcie cokolwiek Syn mój wam powie”, “Ukrzyżuj Go!” i “Pan zmartwychwstał!”.

W kłębowisku spraw automatyczny celownik Różańca sam wychwytuje cel, którym są wady i grzechy, i natychmiast oznacza go czerwonym punktem. Przed światłem rozmyślań różańcowych nie ukryje się żadna brudna plama, choćby znajdowała się głęboko pod ziemią, starannie ukryta w duszy. Różaniec ją  namierzy, nie da tak żyć. Do strzelca dociera alarm: obiekt niebezpiecznie blisko.

Naprawdę dużo jest takich alarmów, bo często nieprzyjaciele naszej duszy przenikają bardzo daleko w głąb naszego życia. Różaniec nie tylko to  wykrywa. Jest bronią, załadowaną - nie przez nas - ostrą amunicją, która przebija nawet grube pancerze naszych złych nawyków. Jej serie trzymają w  szachu całe bataliony złych duchów, a huk wystrzałów jest wystarczającym ostrzeżeniem dla lekkomyślnego świata.

Jak zatem będzie? Przecież to ty jesteś strzelcem, trzymasz w ręku Różaniec, który dano ci, abyś bronił siebie i innych. W celowniku widzisz prawdziwe kontury swej duszy i świata, pojawiają się czerwone plamki celu… Twoje brudne sprawki są tutaj wyraźnie widoczne, w zasięgu ognia. Masz dość amunicji, ale czy będziesz strzelał, i to tak, aby trafić?

A może wolisz dać się wziąć do niewoli? Nie naciśniesz spustu, jeśli kochasz swoje złe uczynki. Postawiono cię tu, abyś walczył, żołnierzu… A  więc walczmy.

Dobry i zły Różaniec

Ludzie martwią się, czy dobrze odmawiają Różaniec. Słusznie, a w każdym razie takie zmartwienie ma sens. W swojej książeczce o Różańcu św. Ludwik Maria Grignion de Montfort podaje przykłady ludzi, którzy odmawiali modlitwę byle jak, ich postawa bardziej obrażała, niż cieszyła Maryję i  Jezusa. Chodzi więc o ważną rzecz. Ale po czym poznać, że dobrze się modlimy, a nasz Różaniec jest podobny do pięknie utkanej szaty?

Zacznijmy od tego, że - przynajmniej w ostatecznym rozrachunku - Różaniec odmawiamy nie dla siebie, lecz dla Boga. Ma się on Bogu podobać. Zupełnie inną i drugorzędną sprawą jest to, czy będzie się podobał nam; czy dostarczy nam wzruszeń, pogłębień, nowych pojęć - to nie jest już tak ważne. Jeśli więc porównamy odmawianie Różańca do tkania szaty, to musimy zrozumieć i zgodzić się, że tkamy tę różańcową szatę nie dla siebie, nie na  swój rozmiar, nie na swój użytek. Nie na nas ma ona pasować. Zupełnie jak zakonnice przygotowujące wspaniałe ornaty dla kapłanów: tkają ciężką, raczej niewygodną szatę (pomyślmy o starych ornatach, sprzed wieków i  jeszcze sprzed dziesięcioleci!), która posłuży komu innemu, w najświętszej czynności. Nie da się tego przymierzyć, sprawdzić, czy się w tym dobrze czujemy. Tak samo z Różańcem: to, czy on nam dobrze idzie, czy się z nim dobrze czujemy, czy nam pasuje - nie jest sprawdzianem tego, czy jest to  dobrze odmówiony Różaniec. Sprawdzian musi polegać na czymś innym niż przykładanie Różańca do naszych ludzkich oczekiwań.

Nasz Różaniec od początku należy do Boga i tak naprawdę Bóg jeden wie, czy nasza modlitwa jest dobra i odpowiednia. Każdego prowadzi swoją drogą, od  każdego trochę czegoś innego wymaga. W Różańcu jednego da się uwielbić przez głębokie rozmyślanie; w modlitwie drugiego ucieszy Go gorące nawrócenie; może u trzeciego najważniejsza okaże się cisza serca? W końcu Różaniec to bardzo bogata modlitwa.

Jednak nie wiemy, wciąż nie wiemy, co najbardziej podoba się Bogu w naszym Różańcu. A przecież nawet gdybyśmy wiedzieli, nie zmieniłoby to wiele: gospodarze wydający przyjęcie, nawet gdy wiedzą, co najbardziej lubi ich gość, nie ograniczają menu do tego jednego składnika. Natomiast wiedzą, kiedy w trakcie wspólnej uczty nadchodzi najbardziej oczekiwany moment: ulubione danie gościa. Nigdy go nie może zabraknąć. A Gość naszej duszy też taktownie czeka przez całą ucztę Różańca na swój przysmak - może na ten krótki moment między “żywota Twojego” i “Święta Maryjo”? Bądźmy więc uważni.

Tymczasem obowiązki gospodarza nie zawsze zostawiają czas na delektowanie się przygotowanymi potrawami. Trzeba o wszystko zadbać, wszystkimi się zająć, nikogo nie pominąć, uprzejmie usługiwać - to cała sztuka! Nie zostawić gości samych, ale i nie spóźnić się z potrawami. Gdy więc Maria słucha przy stole, Marta krząta się w kuchni. To samo w Różańcu: coś w nas musi po prostu słuchać Słowa, a coś innego krzątać się ze słowami. W  słuchaniu i w krzątaniu najważniejszy jest Gość naszej duszy (i Jego Matka, Ta z Kany galilejskiej!). Martwmy się więc tylko o to, czy Go słuchamy i o Niego dbamy - a nie o to, czy wszystko przebiega według planu. W końcu Różańca też nie odmawiamy tylko po to, żeby zaspokoić faryzejską potrzebę “bycia w porządku”. A może jest tak, że Pan czuje się w trakcie naszego Różańca jak między faryzeuszami: zaproszony pro forma, lecz nie uczczony? Wtedy nie bawi Go jedzenie i rozmowa. Czeka na coś niezaplanowanego: aż do  zimnej sali przedrze się - ku zgorszeniu dobranych gości - odpędzana jawnogrzesznica z flakonikiem wonnego balsamu nawrócenia. Tylko ona pamiętała, żeby obmyć i namaścić Gościowi stopy. I tylko Ona dostrzegła potem Zmartwychwstałego wśród grobów.

Nieplanowany wybuch prawdziwej miłości. Obyśmy go nigdy nie wypychali z  szeregów naszego Różańca.

8. NIE JESTEŚMY SAMI

Modlitwa naprawdę wspólna

Chyba nieczęsto zdajemy sobie sprawę, jak bardzo zmienia się nasz Różaniec, gdy odmawiamy go z racji przynależności do Żywego Różańca. Co wyróżnia modlitwę różańcową w Kółku na tle innych form duchowości różańcowej? Zacznijmy od tego, że jest to modlitwa wspólna. A nawet więcej: z natury społeczna.

Są różne stopnie modlitewnej wspólnoty. Bywa i tak, że nie możemy się w  ogóle modlić z kimś wspólnie, gdyż uniemożliwia to różnica religii: w co innego wierzymy, więc nie możemy się razem modlić (tak np. w Asyżu wyznawcy różnych religii zjechali się na apel Papieża w jedno miejsce, aby zamanifestować troskę o pokój, ale – na życzenie Ojca Świętego - modlili się oddzielnie, każdy w osobnym miejscu, aby nie tworzyć złudzenia wspólnoty religijnej). Dopiero wspólna wiara pozwala nam na wspólną modlitwę.

Co to właściwie znaczy “modlić się wspólnie”? Najczęściej chodzi o taką sytuację, gdy znajdujemy się razem w jednym miejscu (lub przynajmniej widzimy się lub słyszymy dzięki współczesnym środkom przekazu, telewizji czy radiu) i recytujemy z innymi tę samą modlitwę. Pojawia się wówczas to  bardzo chrześcijańskie poczucie, że mamy “jedno serce” i że oddychamy jednym rytmem modlitwy. Nieraz dochodzi do tego widoczna łączność ze  szczególnie ukochaną osobą (np. z Ojcem Świętym) lub z miejscem otaczanym wyjątkową czcią (np. z Jasną Górą) – umacnia nas wtedy świadomość, że my  wszyscy, nieraz wiele milionów osób, modlimy się skupieni wokół jednego Centrum (uobecnianego przez Namiestnika Chrystusa lub sanktuarium Matki Bożej). To właśnie może się dziać zawsze, gdy modlimy się razem. Wystarczy, byśmy się zeszli z jedną modlitwą na ustach.

Ale to nie wszystko. Wspólna modlitwa może przekroczyć granice takiego chwilowego pomodlenia się razem grupy osób. Może się stać modlitwą naprawdę społeczną. Nie każda modlitwa wspólna jest bowiem modlitwą w sensie ścisłym społeczną. Gdy modlimy się po prostu razem, każdy z reguły chce czynić to  samo, co inni – w tym wyraża się tutaj wspólnota; gdy zaś modlimy się naprawdę społecznie, każdy chce mieć udział w jednym i tym samym wspólnym dziele modlitwy, nie oznacza to jednak, że każdy robi i mówi dokładnie to  samo. Gdy modlimy się w grupie, możemy odczuć bardziej łączącą nas więź jednej wiary i jednego ducha, ale gdy modlimy się rzeczywiście społecznie, nasze wzajemne powiązania są bogatsze i przypominają o tym, że jako katolicy współtworzymy jakby jeden organizm, jedno Ciało, w którym poszczególne członki, choć różne i choć wykonują odmienne zadania, wszystkie są potrzebne do zdrowia całości. Modlitwa społeczna nie wyklucza zwykłej modlitwy zbiorowej, ale modlitwa społeczna jest na pewno doskonalsza.

Modlitwa społeczna najlepiej wypełnia się w Liturgii. Jej wspaniałym przykładem jest jednak także Żywy Różaniec (nie każdy Różaniec – lecz właśnie kółko różańcowe). To przecież tutaj, w każdej Róży realizuje się codziennie wspólne dzieło modlitewne: wszyscy odmawiamy numerycznie jeden i  ten sam Różaniec (a nie wiele różnych Różańców obok siebie). I właśnie tu  każdy włącza się do tego dzieła przez wypełnianie swego osobistego obowiązku, w którym zasadniczo nikt go nie zastępuje: odmówienie (i rozważenie) tajemnicy Zwiastowania czy Wniebowzięcia należy w danym miesiącu – w każdym dniu danego miesiąca – do jednej konkretnej osoby, a  nie do całej grupy. Różaniec zostanie więc w całości odmówiony tylko wtedy, kiedy wszyscy – a więc każdy z osobna – wypełnią swoje zadanie. W ten sposób modlitwa pozostaje sprawą bardzo osobistą każdego członka Róży, ale staje się też sprawą wszystkich. Ten duch naprawdę społeczny odróżnia Żywy Różaniec od innych czcigodnych bractw i ruchów różańcowych, w których nie ma takiego podziału ról tworzącego małe organiczne społeczności.

Mówimy tu o modlitwie, którą nazywamy społeczną, gdyż tworzy ona społeczności i w nich jest podtrzymywana. Nawet najpiękniejsze zgromadzenia modlitewne, zbierające wielkie tłumy, są – na ziemi - z konieczności zjawiskiem chwilowym, świętem wiary. Na co dzień zaś życie toczy się w  społecznościach, czyli tam, gdzie ludzie są ze sobą trwalej związani wspólnym obowiązkiem i jednym dziełem, które każdy wypełnia w jakiejś części. Tak właśnie jest z Różami Żywego Różańca. Ich istnienie jest zawsze związane ze szczególnym trudem trwania i trudnościami związanymi z upływem czasu – właśnie dlatego, że chodzi o podtrzymywanie czegoś, co ma trwać dłużej niż kilka godzin czy nawet dni raz w roku.

Jak widać, jedną z tajemnic modlitwy społecznej jest umiejętność regularnego wypełniania małego – nieraz bardzo małego – obowiązku. Te  drobinki składają się na wielkie dzieło, ale w taki sposób, że nikt z  uczestników nie ma poczucia, że to on sam tego dzieła dokonał. Indywidualny heroizm polega tutaj na dotrzymaniu umowy, na przykład na odmówieniu małego dziesiątka Różańca codziennie. I nie jest to jeden z wielu dziesiątków –  nie, to jest właśnie ten jeden, niezastąpiony dziesiątek, bez którego nie będzie dziś jednego całego Różańca, nawet mimo wielkiej pobożności innych osób. Oto odpowiedzialność, powaga i łaska związana z modlitwą społeczną -  gdy w tłumie zabraknie mi tchu w piersiach, modlitwa będzie trwała dalej wraz z głosami innych. Gdy zaniedbam odmówienie swojego dziesiątka, tracimy trochę wszyscy.

W regulaminach Żywego Różańca jest zapisane, aby członkowie Róż spotykali się raz w miesiącu, między innymi po to, żeby się wspólnie pomodlić. Nie chcę się wtrącać do zwyczajów przyjętych przez różne wspólnoty, ale zwracam uwagę, że – aby wskazać na społeczny charakter naszej modlitwy – najlepiej byłoby odmówić albo cały Różaniec (wiem, że to trudne, ale czasami możliwe), albo tylko jedną dziesiątkę. Przy odmawianiu całego Różańca staje się widoczny udział poszczególnych członków Róży (każda dziesiątka, prowadzona przez konkretną osobę, to jakby duchowa, dyskretna, lecz wyraźna, lista obecności). Jeśli jednak nie można odmówić Różańca w  całości, lepiej odmówić na naszym zebraniu nie cząstkę, lecz jeden dziesiątek – właśnie taki jaki jest codzienną daniną modlitwy każdego z  nas. Niech każdy odmówi go tego dnia właśnie jako ten swój dziesiątek z  danego miesiąca, tak by odmawianych było naraz wszystkich piętnaście dziesiątków. Gdy będziemy razem recytowali te dziesięć Zdrowasiek, tak naprawdę odmówimy ich – jak co dnia – sto pięćdziesiąt. W Żywym Różańcu bowiem z małej modlitwy każdego składa się jedno społeczne Dzieło.

Modlitwa obywatelska

Niech nikt się nie dziwi temu tytułowi: trzeba przywrócić pięknym słowom ich znaczenia. “Obywatelska” - znaczy: właściwa obywatelowi, czyli człowiekowi odpowiedzialnemu za życie jego społeczności. Modlitwa powinna być aktem odpowiedzialności za naszą społeczność - Kościół.

Pewnie niejednemu uczestnikowi Żywego Różańca zdarzało się coś takiego: proponujemy komuś przystąpienie do naszej Róży, a na to pada odpowiedź “O nie, ja w sprawach modlitwy jestem indywidualistą”. Ja taką odpowiedź słyszałem nie z ust ludzi religijnie obojętnych czy traktujących wiarę jako sprawę prywatną, lecz od osób o poprawnej postawie katolickiej, dbających o  sprawy Boże zarówno w życiu prywatnym, jak i publicznym. Dlaczego więc nie chcieli przystąpić do naszego pobożnego bractwa modlitwy różańcowej?

Musimy się raz jeszcze zastanowić nad tym, jaka jest różnica między modlitwą prywatną a modlitwą społeczną, między prywatnym Różańcem a  Różańcem społecznym. Była już o tym mowa: modlitwa społeczna czyni nas uczestnikami wspólnego dzieła, powoduje wymianę darów i zasług wewnątrz modlitewnych społeczności. Nasza modlitwa jest już nie tylko nasza, a  modlitwa innych jest już nie tylko ich modlitwą. W Żywym Różańcu dokładamy codziennie “nasz” dziesiątek - ale przez to mamy prawo do całego Różańca, tak jakbyśmy mieli swoją cząstkę w każdym dziesiątku, a nawet w każdej Zdrowaśce, w każdym Ojcze nasz i w każdym Chwała Ojcu. Proszę mi wybaczyć, że wyrażę to w języku ksiąg hipotecznych: to tak, jakbyśmy nabyli jedną posesję na współwłasność z innymi. Każdy z nas ma swoje mieszkanie, podzieliliśmy się terenem i obowiązkami, ale z punktu widzenia prawa każdy ma swój udział w każdym kawałku posesji: w każdym metrze kwadratowym jest cząstka należąca do każdego z nas.

Oto problem! Nieczęsto i nie z każdym decydujemy się na współwłasność. Najczęściej wolimy kupować i posiadać coś sami, prywatnie. Wtedy jest prościej: sami wyremontujemy, sami posprzątamy, sami urządzimy. Nie trzeba liczyć na innych i liczyć się z innymi. Coś podobnego może zachodzić w  modlitwie, w Różańcu: ktoś woli sam odmówić cały Różaniec, niż dzielić się nim z innymi. Sam na swoim.

Rozumiem tę postawę, ale bardziej jeśli chodzi o kupowanie mieszkania niż o  modlitwę. Doświadczenie wieków uczy nas bowiem tak samo wyższości prywatnej własności nad własnością wspólną w przypadku dóbr materialnych, jak i  wyższości własności społecznej nad własnością prywatną w przypadku dóbr wiecznych.

Tak naprawdę to żadna prawdziwa modlitwa nie jest naszą prywatną własnością: otrzymaliśmy ją od Kościoła w depozyt, ma brzmieć na naszych ustach i w naszych sercach, ale pozostaje modlitwą Kościoła. Tak na pewno jest z Różańcem. Lepiej więc, gdy w naszej modlitwie zaznacza się jej charakter społeczny.

Żywy Różaniec łączy cudownie warunki osobistego modlenia się w ukryciu (które zaleca Pan Jezus w Ewangelii) z warunkami wielbienia Boga przez “my”, przez Kościół (co tak mocno wyakcentowane jest np. w Psalmach). W  Żywym Różańcu na co dzień każdy przecież “modli się w ukryciu swej izdebki”, a równocześnie jest głęboko, duchowo zjednoczony z innymi w tej modlitwie. Następuje tu rzadko spotykana synteza: nie jest to ani modlitwa czysto indywidualna, zbytnio prywatna, ani bezosobowy udział w modlącym się tłumie. Pozostajemy sobą - i modlimy się z innymi.

Jest w tym coś podobnego do tzw. prywatnej Mszy. Obserwowałem nieraz księży przystępujących do odprawienia Mszy po cichu, w pustej kaplicy, tylko z  ministrantem. Dzisiaj to nie “w modzie” (chociaż dokumenty papieskie bronią tej praktyki). Jest w tym jednak coś przejmującego. Celebrans, stojący przy ołtarzu jak człowiek modlący się “w ukryciu swej izdebki”, jest z zasady bardziej “zjednoczony z całym Kościołem” (jak mówi kapłańska modlitwa mszalna z zaniedbywanego dziś Kanonu rzymskiego) niż wielu uczestników różnych masowych zgromadzeń. I tak samo może być z modlitwą każdego uczestnika naszych Róż, pozornie tak bardzo “prywatną”.

Nie wiem, czego obawiają się ludzie chcący pozostać w swej modlitwie indywidualistami (może trwałych zobowiązań?). Wiem natomiast, jakie korzyści przynosi społeczny kształt Żywego Różańca: uczy obywatelskiej odpowiedzialności. Obywatelskiej? Tak! Jesteśmy przecież cives sanctorum -  “współobywatelami świętych” (Ef 2, 19). I obywatelami Państwa Bożego.

Orkiestra znana Bogu

Chociaż powinniśmy chcieć modlić się jak najlepiej, naszą główną troską niech nie będzie udoskonalanie modlitwy, lecz chwała Boża i cześć Panny Maryi. To dla Nich sięgamy po różaniec. Z gotowością, aby pójść tam, gdzie poprowadzą.

Wiele lat temu o. Paweł Sczaniecki OSB nazwał Liturgię “teatrem jednego Widza”: w oddalonym od świata klasztorze, czasem w pustym kościele, wspólnota mnichów z największym dostojeństwem, powagą i starannością sprawuje święte czynności, bez oglądania się na gusta ludzkiej publiczności, bez wydłużania i bez skracania. To jest dla Boga. On to widzi. Nie liczy się więc to, czy ktoś inny patrzy, dziwi się lub podziwia. “Królowi wieków, nieśmiertelnemu i niewidzialnemu, samemu Bogu cześć i  chwała na wieki wieków”. Soli Deo. “Wobec aniołów psalm zaśpiewam Bogu”. I  to samo jest tak budujące, że nawraca: widok ludzi, którzy modlą się do  Boga i dla Boga. (Wielki angielski pisarz, Evelyn Waugh powiedział kiedyś, że do katolicyzmu pociągnęły go nie wystawne akcje duszpasterskie i pompa uroczystości, lecz skupienie księdza, który przystępował do odprawienia swej cichej Mszy bez jednego spojrzenia sprawdzającego, “czy dużo ludzi przyszło”).

To samo myślę teraz o kółku różańcowym: że tak naprawdę zna je tylko sam Bóg (i Jego Matka!). On widzi tę małą wspólnotę, która częściej i mocniej się jednoczy niż by to ktoś na zewnątrz mógł zobaczyć. Widzi więź modlitwy, jednego Różańca odmawianego codziennie wspólnie przez piętnaście czy dwadzieścia osób. Chociaż modlą się w różnych miejscach, On jest wszechobecny. Chociaż modlą się w różnym czasie dnia, On jest poza czasem. I nawet oni sami nieczęsto lub w ogóle nie mogą się nacieszyć swoją świętą jednością. Po prostu modlą się w swoich życiowych izdebkach. A Bóg ich wszystkich widzi naraz i zbiera ich modlitwy w harmonijną muzykę. On  słucha. Dla Niego gramy.

Kółko różańcowe jest jak orkiestra. Tylko pozornie każdy jest tu solistą. Tak naprawdę wszyscy składają się na jeden codzienny Różaniec. Jedni ze  swych dusz czynią skrzypce dla tajemnic bolesnych, w drugich jasne tony trąbki z tajemnic światła, w trzecich brzmi harfa części radosnej, a  jeszcze inni wchodzą z dźwiękiem rogu właściwym części chwalebnej. Płynie rzeka modlitwy jak rzeka muzyki. Orkiestra znana Bogu gra Pozdrowienie Anielskie pod niewidzialną batutą Królowej-Matki.

Tak właśnie wyobraziłem sobie modlitwę kółka różańcowego, gdy zrozumiałem, do jak różnych sposobów i poziomów odmawiania Różańca otrzymujemy łaskę z  nieba. Każdego prowadzi Bóg tam, gdzie zechce - i tak szybko jak zechce. My  powinniśmy być tylko wierni dawanej łasce, zabiegać o jej trwanie, jednak zawsze z gotowością do przyjęcia także tego, co najlichsze, najprostsze, najbardziej podstawowe.

Nie zawsze wiadomo, kto się modli najlepiej. Przypominam sobie w tej chwili postać krawca-mistyka, który wciągnął do kółka różańcowego młodego Karola Wojtyłę… W naszych kółkach różańcowych nie brak na pewno ludzi cichych i  ubogich duchem, których byśmy łatwo zlekceważyli (a i oni sami nie mają o  sobie wielkiego mniemania), a którzy nieraz grają w naszym kółku modlitewne “pierwsze skrzypce”. Bóg to wie. To oni w sposób niewidzialny podtrzymują innych. Nie jest najważniejsze, byśmy my to odkryli, dowiedzieli się o tym, kto jest najlepszy. Dobrze jest po prostu wiedzieć, że nie jesteśmy sami, że nie tylko są też od nas lepsi, świętsi, pobożniejsi, ale że dzięki nim i  my możemy być lepsi, świętsi, pobożniejsi. To właśnie jest tajemnica Kościoła i świętych obcowania. Jest to także tajemnica naszych kółek różańcowych.

ZAKOŃCZENIE

Chcę zakończyć tę książeczkę – a wciąż jestem na początku. Mam wrażenie, jakbym w swoim życiu nie odbywał jakiejś wędrówki do przodu, lecz krążył wokół czegoś, co mnie przyciąga. Ciągle jestem na początku, gdyż ciągle, jak po spirali, wspinam się wokół tego samego szczytu. Jestem daleki od  jego zdobycia, ale mam go wciąż w zasięgu wzroku i to jego widok dodaje mi  sił, gdy słabnę. Ku temu szczytowi zmierzam.

To samo dotyczy tych rozważań o Różańcu. Nie kończę ich w momencie, gdy doszedłem do ich końca. Urywam je w trakcie kolejnego okrążenia wokół „przedziwnego sekretu Różańca świętego”. Wciąż wracaliśmy do tych samych spraw, o których było wiadomo w punkcie wyjścia. A jednak wydaje mi się, że  uszliśmy, po spirali, ładny kawałek drogi. I teraz myślę, że to niezupełnie przypadek, że tak właśnie ułożyła się ta książeczka: także w swoim układzie odtwarza ona to, co dzieje się w Różańcu. Ten, kto szuka w nim szybkiego marszu do przodu, wnet nuży się monotonią wracających Zdrowasiek; a ten, kto obraca koronkę różańcową jak buddyjski młynek, nigdy nie posuwa się krok do przodu, faktycznie klepie modlitwy bez związku z ich tajemnicami. Tymczasem tutaj droga idzie właśnie po spirali, a więc równocześnie w kółko i w górę.

Różańca nie odmawia się po to, żeby go skończyć. Ja również nie kończę tej książeczki, którą pisałem dla siebie i dla innych na modlitewną rozgrzewkę. Ciąg dalszy niech się pisze w naszym osobistym odkryciu głębi i  codzienności Różańca.